Onze kijk op ziekte én gezondheid

Foto: Anastasia ShuraevaviaPexels

1. De gemene deler achter veel chronische ziekten

De afgelopen vijftig jaar is het aantal mensen met een chronische ziekte fors gestegen. Diabetes type 2, hart- en vaatziekten, leververvetting, sommige vormen van dementie, zelfs bepaalde soorten kanker. Op het eerste gezicht hebben die weinig met elkaar te maken. Toch delen veel van deze aandoeningen dezelfde onderliggende oorzaak: een stofwisseling die jarenlang onopgemerkt ontregeld raakt.

Drie processen vormen samen de motor, en ze versterken elkaar. Het eerste is insulineresistentie: je cellen reageren steeds minder op het hormoon insuline. Je lichaam moet er daardoor steeds meer van maken. Het tweede is een sluimerende, laaggradige ontsteking. Die geeft geen koorts of pijn, maar beschadigt langzaam je weefsels. Het derde is buikvet. Buikvet is geen passieve opslag, maar een actief orgaan dat ontstekingsstoffen afgeeft. Het voedt de ontsteking, de ontsteking verergert de insulineresistentie, en een hoge insulinespiegel stimuleert weer vetopslag. Zo houdt de cirkel zichzelf in stand, jaar na jaar, zonder dat je het merkt.

Dat verklaart ook waarom “gewoon wat minder eten” zo vaak niet werkt. Zolang je insuline hoog blijft, houdt je lichaam het vet stevig vast. De oplossing zit dus niet alleen in minder calorieën, maar in het herstellen van de stofwisseling zelf.

Het blijft niet bij het lichaam. Ook je brein draait op energie. Het is maar 2 procent van je lichaamsgewicht, maar verbruikt 20 procent van alles wat je verbrandt. Als je cellen door insulineresistentie minder goed energie opnemen, raakt ook het brein in de knel. Steeds vaker spreken onderzoekers daarom over “een metabole stoornis van het brein”.

Hoe vaak komt zo’n ontregelde stofwisseling voor? Vaker dan de officiële cijfers laten zien. Ruim de helft van de Nederlandse volwassenen heeft overgewicht. Ruim 1,1 miljoen mensen hebben diabetes type 2, en naar schatting nog eens zo’n 400.000 zonder dat ze het weten; daar bovenop hebben 1,3 tot 1,5 miljoen mensen prediabetes, het voorstadium. Het metabool syndroom - een combinatie van onder meer buikvet, hoge bloeddruk en een hoge bloedsuiker - komt voor bij ruim een derde van de mannen en een kwart van de vrouwen, ruim een verdubbeling sinds de jaren negentig. En zelfs dat is nog een onderschatting: insulineresistentie geeft jarenlang geen klachten en wordt zelden gemeten, dus het werkelijke aantal ligt hoger. Het overgrote deel weet het niet.

Dat is precies waarom JLAM bij zoveel verschillende aandoeningen naar diezelfde wortel kijkt. Want wie de stofwisseling weer op orde brengt, pakt niet één ziekte aan, maar het fundament onder een hele reeks. En dat fundament is met leefstijl te beïnvloeden.

Hoe dit precies werkt, met alle wetenschappelijke onderbouwing, lees je in ons uitgebreide artikel. Metabole disfunctie - hoe leefstijl het verschil kan maken →

2. Welke aandoeningen hangen hiermee samen

De metabole gezondheidsboom: uiteenlopende aandoeningen (de bladeren) komen voort uit één ontregelde stofwisseling (de stam), gevoed door leefstijl (de wortels).

“Veel verschillende aandoeningen, één gedeelde wortel. Medicatie verlicht de klachten; herstel begint bij de leefstijl-wortels.”

Dezelfde wortel laat zich in elk deel van het lichaam anders zien. Daarom kijken we niet naar één ziekte, maar naar twee sporen.

In het lichaam uit een ontregelde stofwisseling zich als metabool syndroom, diabetes type 2, hart- en vaatziekten, leververvetting, obesitas, erectieproblemen en artrose.

In het brein laat diezelfde stofwisseling zich zien als een energietekort. Je hersencellen kunnen glucose minder goed opnemen en komen energie tekort. Dat speelt mee bij neurologische aandoeningen als alzheimer, parkinson, migraine, MS en epilepsie, en bij mentale aandoeningen als depressie, ADHD, bipolaire stoornis en schizofrenie.

Lees verder: Hoe voeding je brein voedt →

Een belangrijke nuance: niet elke aandoening is even sterk metabool. Bij de een is een ontregelde stofwisseling de hoofdoorzaak, bij de ander één van meerdere factoren. Maar bij verrassend veel aandoeningen speelt het een grotere rol dan lang werd gedacht.

Bekijk alle aandoeningen → - met filters voor fysieke, neurologische en mentale aandoeningen.

3. Wat ontregelt je stofwisseling

De stofwisseling raakt niet door één ding ontregeld. Ultrabewerkt voedsel is wel de grootste en meest zichtbare aanjager: in Nederland komt inmiddels 61 procent van alle calorieën daaruit, bij kinderen zelfs 75 procent. Het zijn fabrieksproducten met veel snelle suikers, geraffineerde vetten en toevoegingen, zo samengesteld dat je er makkelijk te veel van eet. Bij de grootste gebruikers ligt het risico om vroeg te overlijden 62 procent hoger.

Voeding is niet de enige aanjager. Dezelfde insulineresistentie en sluimerende ontsteking worden ook gevoed door te veel suiker en snelle koolhydraten, te veel eetmomenten op een dag, te weinig bewegen, te weinig slaap (één week tekort maakt je lichaam al 30 procent meer insulineresistent), chronische stress, roken en alcohol. Dat zijn samen de wortels uit de boom hierboven.

Dat het er meerdere zijn, werkt in je voordeel: je kunt op meerdere plekken beginnen, en elke wortel die je aanpakt telt.

Lees verder: Ultrabewerkt voedsel: meer dan de helft van ons dieet →

4. Langer leven, én langer gezond leven

Tot nu toe ging het over ziekte omkeren. Maar dezelfde wortels bepalen ook hoe lang je gezond blijft, en gezond blijven is breder dan je stofwisseling alleen. Het doel van JLAM is niet alleen oud worden, maar je gezonde jaren oprekken. Een kind dat nu in Nederland geboren wordt, wordt naar verwachting ruim tachtig - maar brengt de laatste jaren vaak door met een of meer chronische aandoeningen. De winst zit dus niet in nóg meer jaren aan het eind, maar in het samenpersen van die zieke periode: zo kort en zo laat mogelijk. Onderzoekers noemen dat de compressie van ziekte.

Onze kijk op gezondheid: niet alleen langer leven, maar langer gezond leven - de zieke periode zo kort en zo laat mogelijk (compressie van ziekte).

“Het doel is niet alleen langer leven, maar je gezonde jaren oprekken en de zieke periode samenpersen aan het eind.”

Daar is geen wondertruc of dure pil voor nodig. Geen supplement, meetapparaat of biohack heeft bij mensen bewezen dat je er langer of gezonder van leeft. Wat wel telkens uit onderzoek naar voren komt, is een handvol gewone gewoonten: niet roken, dagelijks bewegen, echt eten in plaats van ultrabewerkt, matig zijn met alcohol, een vast slaapritme en sterke sociale banden. Sociale banden en een gevoel van zin beschermen zelfs los van je stofwisseling.

Welke knop voor jou het zwaarst telt, hangt af van waar je staat. Voor je stofwisseling is minder ultrabewerkt eten de grootste; voor je totale levensverwachting staat niet roken bovenaan. De meeste winst zit in de eerste stap, niet in perfectie.

Verdieping: wat werkt om langer gezond te leven - en welke dure supplementen, meetapparaten en anti-verouderingsmiddelen vooral verkooppraat zijn - lees je in ons artikel Langer gezond leven: wat werkt bewezen en wat zijn marketingpraatjes? →

5. Meet of het bij jou speelt

Insulineresistentie zie je niet en voel je lang niet. Maar je kunt het wél meten, vaak jaren voordat er een diagnose is. Twee manieren om te beginnen:

• Doe de leefstijlcheck. In ongeveer tien minuten breng je je hele leefstijl in kaart over negen gebieden, van voeding en beweging tot slaap en stress. Je ziet meteen waar het goed gaat en waar winst te halen valt. > Start de leefstijlcheck →
• Meet je metabole gezondheid. Met zeven simpele vragen en zeven bloedwaarden kom je erachter of insulineresistentie bij jou speelt - ook als je je nog prima voelt. > Meet je metabole gezondheid →
• Meet je bloeddruk. Een verhoogde bloeddruk is een van de vroegste en best meetbare signalen van een ontregelde stofwisseling. Met een simpele meter houd je hem thuis zelf in de gaten - vaak jaren voordat er klachten zijn. Zo meet je je bloeddruk thuis →

6. Wat je eraan kunt doen

Dezelfde leefstijl die je gezondheid ondermijnt, kan haar ook herstellen. De belangrijkste knoppen waar je zelf aan kunt draaien:

In één oogopslag: de gedeelde wortel achter veel chronische ziekten, en de knoppen waar je per leefstijlpijler zelf aan kunt draaien.

• Eet minder ultrabewerkt en kies voor echte, onbewerkte producten.
• Houd je bloedsuiker stabiel met koolhydraten op maat en maaltijden die je bloedsuiker minder hard laten stijgen.
• Beperk je eetmomenten tot twee of drie per dag, zonder constant tussendoor.
• Beweeg met kracht- én conditietraining - je spieren nemen suiker op zonder dat daar veel insuline voor nodig is.
• Slaap voldoende en houd stress in toom - allebei hebben ze direct effect op je insulinegevoeligheid.
• Stop met roken - de grootste enkele winst voor je levensverwachting, en het loont op elke leeftijd.
• Drink weinig of geen alcohol - nul is het veiligst.
• Onderhoud je sociale banden - sterke relaties beschermen je gezondheid net zo goed als de andere knoppen.

Verder lezen over de aanpak:

• Therapeutische koolhydraatbeperking - de best onderbouwde voedingsinterventie bij insulineresistentie.
• Insulineresistentie en diabetes type 2 omkeren - de mechaniek en hoe je het keert.
• Gezond afvallen - waarom afvallen op de stofwisseling aankomt, niet alleen op calorieën.

7. Wat kan ik hier mee?

Je hoeft niet alles tegelijk, en niet te wachten tot er een diagnose is. Begin met meten zodat je weet waar je staat, en kies daarna één pijler waar je je het sterkst voelt om mee te starten. Kleine, volgehouden stappen verslaan een grote ommezwaai die je niet volhoudt.

Bij Je Leefstijl Als Medicijn helpen we je daarbij - met onze leefstijlpijlers, praktische programma’s en een community van mensen die hetzelfde doen. Want leefstijl is geen kwestie van wilskracht alleen. Het hoort een vast onderdeel te zijn van goede zorg.

Ontdek de zes leefstijlpijlers →