Ga naar inhoud
Leefstijl webinars - leren van artsen en onderzoekers. Onze webinars
Je Leefstijl Als Medicijn
Word lid
Wetenschap

Ultrabewerkt voedsel

De bewijzen stapelen zich op: ultrabewerkt voedsel brengt veel gezondheidsrisico’s met zich mee. Maar waar zitten die risico’s precies in? En hoe herken je ultrabewerkt voedsel? In een overzichtsartikel zet Jaap Versfelt het op een rij.

Gepubliceerd: Bijgewerkt:
Volle, kleurrijke schappen van een supermarkt, gezien van bovenaf.

Foto: freestocks.org via Pexels (Pexels License)

Zo'n 70 procent van alle voedselproducten in de Nederlandse supermarkt is ultrabewerkt. We worden dagelijks blootgesteld aan een stortvloed van reclames en verleidingen die ons aansporen om het voedsel te kopen en te consumeren. Ultrabewerkt voedsel is gemaakt met industriële ingrediënten en toevoegingen die je thuis zelden gebruikt. Voorbeelden zijn frisdrank, chips en veel soorten koekjes.

Wat we vaak niet beseffen is dat ultrabewerkt voedsel een ernstige bedreiging vormt voor onze gezondheid. Uit talloze onderzoeken blijkt dat ultrabewerkt voedsel kan leiden tot obesitas, diabetes, hart- en vaatziektes, kanker en depressieve klachten. Hoe komt dat? Hoeveel ultrabewerkt voedsel eten en drinken we eigenlijk? Hoe kunnen we dat verminderen? In dit artikel gaan we op zoek naar de antwoorden op deze urgente vragen.

Leestijd: 14 minuten

1. Wat is ultrabewerkt voedsel?

Ultrabewerkt voedsel wordt industrieel geproduceerd. Het productieproces begint met het opsplitsen van volwaardige voedingsmiddelen in voedingsstoffen zoals suikers, oliën, vetten, eiwitten, zetmeel en vezels, vaak afkomstig van enkele planten (zoals maïs, tarwe en soja). De stoffen worden vervolgens chemisch bewerkt door processen zoals hydrolyse of hydrogenatie. Daarna worden de bewerkte voedingsstoffen samengevoegd met minimale hoeveelheden volwaardige voeding. Dat samenvoegen gebeurt met technieken zoals extrusie, homogeniseren en voorbakken. Additieven zoals kleurstoffen, smaakstoffen en emulgatoren worden vaak toegevoegd voor smaakverbetering. Het eindproduct wordt verpakt in synthetische materialen, vaak plastic.

Om het verschil tussen ultrabewerkt voedsel en andere soorten voedsel te verduidelijken, kun je de volgende tabel raadplegen, die gebaseerd is op de NOVA-classificatie (Monteiro, 2019):

Soort voedsel

Definitie

Voorbeelden

Onbewerkt of minimaal bewerkt voedsel

Voedsel dat geen of weinig industriële bewerking heeft ondergaan.

Verse of bevroren groenten en fruit, rauw of gekookt vlees, vis en eieren, volle melk en yoghurt, kaas, ongebrande noten, zaden en peulvruchten, volkoren granen, water, koffie en thee.

Bewerkt voedsel

Voedsel dat is geconserveerd of verrijkt met zout, olie, suiker of andere stoffen die de smaak, textuur of houdbaarheid verbeteren.

Ingelegde of gezouten groenten, gedroogd fruit, gezouten of gerookt vlees en vis, kaas met toegevoegde smaakstoffen, vruchtensappen, bier en wijn.

Ultrabewerkt voedsel

Voedsel dat is gemaakt van industriële ingrediënten en additieven die niet of zelden in de keuken worden gebruikt.

Frisdrank, chips, koekjes, zaadoliën, brood, snoep, kant-en-klaarmaaltijden, fastfood, vleeswaren, instant soepen, sauzen, mayonaise, energiedrankjes, ijs, cake, pizza etc.

Wat is bewerkt vlees?

Bewerkt vlees is vlees dat bijvoorbeeld is gezouten, gerookt of gefermenteerd om het langer te bewaren of de smaak te veranderen. Bij fermenteren verandert het product door bacteriën. Ham en worst zijn voorbeelden van bewerkt vlees. Een stuk vers vlees dat je zelf snijdt en bakt, valt niet onder deze definitie. Of bewerkt vlees ook ultrabewerkt is, hangt af van de ingrediënten en de manier waarop het is gemaakt. [28], [3], [29]

Als ultrabewerkt voedsel zo wordt gedefinieerd, hoeveel consumeren wij er dan van?

2. Hoeveel eten en drinken we ervan?

Volgens een recente studie (Vellinga, 2022) is de consumptie van ultrabewerkt voedsel in Nederland hoog in vergelijking met andere Europese landen. Volgens de onderzoekers bestaat 61 procent van onze energie-inname uit ultrabewerkt eten. De consumptie van ultrabewerkt voedsel en drinken is hoger onder kinderen (75 procent van de energie-inname) dan volwassenen, vooral door meer ultrabewerkt drinken. Oudere mensen consumeren meer onbewerkte of minimaal bewerkte dranken zoals koffie, thee en water.

Meer dan de helft van ons dieet bestaat dus uit ultrabewerkt voedsel. Wat doet dat met onze gezondheid?

3. Het effect van ultrabewerkt voedsel op onze gezondheid

Het eten van ultrabewerkt voedsel heeft veel negatieve effecten op onze gezondheid. Een groot Spaans onderzoek (Rico-Campa, A., 2019) volgde mensen ongeveer tien jaar lang. De deelnemers aan de studie die de meeste ultrabewerkte voedingsmiddelen aten en dronken hadden een 62 procent hoger sterfterisico vergeleken met degenen die het minste hiervan consumeerden.

Hieronder laat ik onderzoek zien naar veel voorkomende gezondheidsproblemen en het consumeren van ultrabewerkt voedsel.

3.1. Ultrabewerkt voedsel, overgewicht en obesitas

Wie meer ultrabewerkt voedsel eet, heeft een wat hoger risico op overgewicht (BMI tussen 25 en 30) en obesitas (BMI boven 30). Dit blijkt uit een grootschalige Franse studie (Srour, B. et al, 2019) binnen de NutriNet-Santé cohort, waarbij 110.260 deelnemers van 18 jaar en ouder zijn gevolgd. De studie die gebruik maakte van herhaalde 24-uurs voedingsregistraties toonde aan dat een toename van 10 procent in de consumptie van ultrabewerkt voedsel in het dieet leidde tot een 11 procent hoger risico op overgewicht en een 9 procent hoger risico op obesitas. Bovendien bleek uit de resultaten dat deelnemers die het meeste ultrabewerkt voedsel consumeerden de grootste kans hadden op een toename van hun BMI.

3.2. Ultrabewerkt voedsel en hart- en vaatziektes

Een Italiaanse studie (Bonaccio, M., 2021), waarin 22.000 personen acht jaar werden gevolgd rapporteerde dat personen die de hoogste inname van ultrabewerkt voedsel hadden in vergelijking met de laagste, een 58 procent hoger risico hadden op sterfte aan cardiovasculaire ziektes. Onderzoeker Bonaccio geeft als mogelijke oorzaken van deze bevindingen dat ultrabewerkt voedsel leidt tot onstekingsprocessen in het lichaam, dat dit voedsel rijk is aan energie maar arm is aan voedingsstoffen en dat bij verhitting en verpakking industriële chemicaliën ontstaan die schadelijk kunnen zijn voor de cardiovasculaire gezondheid.

3.3. Ultrabewerkt voedsel en diabetes type 2

In een uitgebreide analyse (Delpino, 2022) van achttien studies, waarbij bijna 1,1 miljoen individuen betrokken waren, werd vastgesteld dat 72 procent van de studies een positieve associatie aantoont tussen de consumptie van ultrabewerkt voedsel en het risico op diabetes. Volgens de meta-analyse verhoogt een matige inname van ultrabewerkt voedsel het risico op diabetes met 12 procent, terwijl een hoge inname het risico met 31 procent verhoogt.

3.4. Ultrabewerkt voedsel en kanker

Een belangrijke studie die het verband tussen ultrabewerkt voedsel en kankerrisico aantoont is de NutriNet-Santé studie (Fiolet, 2018). In dit onderzoek werden volwassenen in Frankrijk een aantal jaren gevolgd. Wie meer ultrabewerkt voedsel at, kreeg vaker kanker, en vooral vaker borstkanker. Bij elke 10 procent meer ultrabewerkt voedsel in het dieet was het risico op kanker ongeveer 12 procent hoger. Dat bleef zo als de onderzoekers rekening hielden met de kwaliteit van het eten (verhouding vetten en suikers) en de achtergrond van de deelnemers.

3.5. Ultrabewerkt voedsel en depressieve klachten

Er zijn meerdere studies (Samuthpongtorn, 2023; Gómez-Donoso, 2020) die laten zien dat mensen die meer ultrabewerkt voedsel eten een hogere kans hebben op depressieve klachten. Dat geldt ook als wordt gecorrigeerd voor gewicht, roken of sociale status. Een interventiestudie (Francis, 2019) liet zien dat gezonder eten, met minder suiker, witmeel, bewerkt vlees en frisdrank, al na drie weken leidde tot duidelijk minder depressieve klachten.

3.6. Ultrabewerkt voedsel en dementie

Een onderzoek (Li, 2022) liet een verband zien tussen het eten van ultrabewerkt voedsel en het krijgen van dementie. Elke 10 procent aandeel (in grammen) van ultrabewerkt voedsel in ons dieet dat we vervangen door licht bewerkt of onbewerkt voedsel leidt tot een 19 procent lager risico op dementie. In Nederland bestaat zo'n 30 procent van wat we eten (in gewicht) uit ultrabewerkt voedsel (Vellinga, 2022). Er valt dus veel te vervangen. Een ander onderzoek (Henney, 2023) laat zien dat mensen die veel ultrabewerkt voedsel eten 44 procent meer kans hebben op dementie dan mensen die er weinig van eten.

Behalve de ziektes die we hierboven beschreven, hangt ultrabewerkt voedsel ook samen met een wat hoger risico op hoge bloeddruk, vervette lever, de ziekte van Crohn (een darmontsteking) en het prikkelbare darmsyndroom (Van Tulleken, 2023).

Nu we weten dat ultrabewerkt voedsel tot een groot aantal gezondheidsproblemen leidt is de volgende vraag: waarom is dat zo?

4. Op welke wijze veroorzaakt ultrabewerkt voedsel de gezondheidsproblemen?

Het mechanisme waarop ultrabewerkt voedsel tot gezondheidsproblemen leidt is nog niet volledig begrepen. Recent onderzoek geeft twee type verklaringen: directe en indirecte gevolgen.

4.1. Directe gevolgen: hartziekten, diabetes type 2, verstoring microbioom en chronische ontstekingen

De ingrediënten en structuur van ultrabewerkt voedsel hebben direct gevolgen voor de gezondheid, bijvoorbeeld doordat het microbioom wordt aangetast of doordat de hoge suikerinhoud hartfalen stimuleert. Drie voorbeelden zijn:

  • Ontwikkeling hartziekten en diabetes type 2. Veel ultrabewerkt voedsel bevat hoge niveaus toegevoegde suikers. Uit onderzoek is bekend dat meer suiker eten leidt tot een hoger gewicht en tot meer triglyceriden (een soort vet) in het bloed (Te Morenga, 2013; Te Morenga, 2014). Dat zijn kenmerken van het metabool syndroom, dat het risico op hartziektes, diabetes type 2 en andere gezondheidsproblemen verhoogt. In Italiaans onderzoek verklaarde juist het hoge suikergehalte een deel van het verband tussen ultrabewerkt voedsel en sterfte aan hart- en vaatziekten (Bonaccio, 2021).

  • Verstoring van het microbioom. Onderzoek bij muizen, gepubliceerd in het blad Nature, laat zien dat emulgatoren, die in veel ultrabewerkt voedsel zitten, het microbioom verstoren. De onderzoekers noemen drie verstoringen: een verschuiving in de normale locatie van micro-organismen in ons darmstelsel, een andere samenstelling van deze soorten micro-organismen en een verschuiving naar microben die ontstekingsreacties veroorzaken. De muizen kregen daardoor vaker darmontsteking en metabool syndroom, een mix van onder meer buikvet en een verstoorde bloedsuiker (Chassaing, 2015). Of dit bij mensen net zo werkt, is nog niet duidelijk.

  • Chronische ontsteking. Sommige studies laten zien dat ultrabewerkt voedsel kan leiden tot verhoogde niveaus van bepaalde ontstekingsmarkers in het lichaam. Chronische ontsteking wordt geassocieerd met een verhoogd risico op verschillende ziekten, waaronder hartziektes en kanker (Li, 2023).

4.2. Indirecte gevolgen: meer risico op gezondheidsproblemen door het stimuleren van obesitas

Ultrabewerkt voedsel heeft eigenschappen die leiden tot overeten en daarmee gewichtstoename. Dat kan leiden tot obesitas, met als gevolg een verhoogd risico op hart- en vaatziektes, diabetes en kanker. Ultrabewerkt voedsel vergroot de kans op obesitas op twee manieren:

  • Verslavende eigenschappen. Ultrabewerkt voedsel wordt gemaakt op manieren die parallel lopen met de ontwikkeling van verslavende drugs, waaronder de toevoeging van een onnatuurlijk hoge dosis belonende ingrediënten (met name vet en suiker) die snel in het systeem worden opgenomen en worden versterkt door additieven. Net als bij verslavende middelen vertonen sommige (maar niet alle) mensen een intens verlangen naar dergelijk voedsel en het onvermogen om te minderen ondanks negatieve gevolgen (Gearhardt, 2021).

  • Sneller te eten wat leidt tot gewichtstoename. Ultrabewerkt voedsel heeft een hoge energiedichtheid en kauwt makkelijk weg. Onderzoek (Rolls, 2020) laat zien dat mensen daardoor ultrabewerkt voedsel sneller eten. Ander onderzoek (Ohkuma, 2015) laat zien dat snel eten het risico op overeten en gewichtstoename vergroot.

5. Hoe herken je ultrabewerkt voedsel?

Het herkennen van ultrabewerkte voeding is eigenlijk best makkelijk. Onderzoek door Foodwatch liet in 2017 zien dat zo'n 70 procent(!) van alle producten in een supermarkt ultrabewerkt is (Foodwatch, 2017). Grote kans dus dat wat je daar uit het schap haalt ultrabewerkt is. Zo herken je deze producten:

  • Ze zijn verpakt. Ultrabewerkt voedsel wordt vaak verkocht in bakjes, pakjes, zakjes, blikjes, potjes of flesjes die het product aantrekkelijk, handig en hygiënisch moeten maken.

  • Ze komen van een bekend merk. Ultrabewerkt voedsel wordt meestal gemaakt door multinationale bedrijven die veel geld verdienen met het verkopen van goedkope grondstoffen in de vorm van dure snacks, drankjes of maaltijden.

  • Ze bevatten onbekende ingrediënten. Hoe meer en onbekender de ingrediënten, hoe bewerkter het product is. Let daarom op ingrediënten die je niet in je keuken vindt maar die alleen in fabrieken worden gebruikt zoals smaakstoffen, kleurstoffen, zoetstoffen, emulgatoren, verdikkingsmiddelen en conserveermiddelen. Verder bevat veel ultrabewerkt voedsel toegevoegde suikers en (ultrabewerkte) zaadoliën.

  • Ze zijn lang houdbaar. Ultrabewerkt voedsel is vaak lang houdbaar omdat het veel conserveermiddelen bevat die de groei van bacteriën en schimmels voorkomen.

Denk als voorbeeld aan frisdranken, chips, koekjes, snoep, kant-en-klaarmaaltijden, fastfood, vleeswaren, instant soepen, sauzen, mayonaise, energiedrankjes, ijs, cake, pizza etc. Er zijn ook producten waarvan je niet direct verwacht dat ze ultrabewerkt zijn:

  • Supermarktbrood (ook volkorenbrood) is vaak ultrabewerkt, vanwege toegevoegde ingrediënten zoals emulgatoren, conserveermiddelen en verbeteraars voor textuur en houdbaarheid.

  • Ontbijtgranen zijn vaak ultrabewerkt door de toevoeging van suiker, smaakstoffen, kleurstoffen en conserveringsmiddelen. Bovendien ondergaan ze vaak intensieve verwerkingsprocessen zoals extrusie en vormgeving.

  • Vleesvervangers bevatten vaak ingrediënten zoals geïsoleerde plantaardige eiwitten, smaakstoffen, emulgatoren en stabilisatoren, wat hen tot ultrabewerkte producten maakt. Eenvoudige vleesvervangers zoals tofu en tempeh zijn vaak niet ultrabewerkt.

  • Melkvervangers zoals sojamelk en amandelmelk bevatten vaak toevoegingen zoals stabilisatoren, emulgatoren, vitaminen, mineralen en zoetstoffen, wat ze tot ultrabewerkte producten maakt.

  • Zaadoliën zoals zonnebloemolie en koolzaadolie bevatten geen extra ingrediënten, maar ondergaan een uitgebreid raffinageproces inclusief extractie met oplosmiddelen, ontgeuring, bleking en hogetemperatuurbehandeling, wat ze tot ultrabewerkte producten maakt. Niet alleen de zaadoliën zijn ultrabewerkt maar ook alle producten die met zaadoliën zijn gemaakt, zoals margarine, pindakaas en mayonaise.

6. Hoe verminder je de consumptie van ultrabewerkt voedsel?

Het verminderen van de consumptie van ultrabewerkt voedsel is een belangrijke stap naar een gezondere levensstijl.

Stap 1: Bewustwording

  • Informatie verzamelen Leer over wat ultrabewerkt voedsel is, vaak verpakte producten van A-merken en huismerken met toegevoegde kunstmatige ingrediënten.

  • Etiketten lezen Begin met het lezen van voedingsetiketten op producten die je koopt. Let op lange lijsten van ingrediënten en ingrediënten die je niet herkent uit je eigen keuken.

Stap 2: Gezonde Alternatieven

  • Verse ingrediënten Kies voor verse of minimaal bewerkte voedingsmiddelen zoals bosvruchten, groenten, ongebrande en ongezouten noten, zaden, vlees en vis. Denk aan ‘zou mijn overgrootmoeder dit product herkend hebben?’ Zo ja, dan is het goed.

  • Zelf koken Ga meer maaltijden zelf bereiden. Dat geeft je volledige controle over wat er in je eten gaat.

Stap 3: Geleidelijke Verandering

  • Verminderen in plaats van elimineren Probeer de hoeveelheid ultrabewerkt voedsel geleidelijk te verminderen in plaats van het in één keer uit je dieet te schrappen.

  • Kleine stappen Begin met het vervangen van één of twee ultrabewerkte producten per week door onbewerkt of licht bewerkt voedsel.

Door deze stappen te volgen kun je geleidelijk de consumptie van ultrabewerkt voedsel verminderen en een gezondere levensstijl ontwikkelen. Vergeet niet dat verandering tijd kost en dat consistentie de sleutel is.

7. Conclusie

In dit artikel hebben we de impact van ultrabewerkt voedsel op onze gezondheid onderzocht. We hebben gezien dat ultrabewerkt voedsel zoals snoep, light-dranken, brood, ontbijtgranen, zaadoliën, melkvervangers en vleesvervangers 70 procent van het schap in de Nederlandse supermarkt uitmaakt. En dat de consumptie van deze producten sterk gelinkt is aan ernstige gezondheidsproblemen, waaronder obesitas, hart- en vaatziektes, depressieve klachten en diabetes type 2.

We hebben laten zien hoe je ultrabewerkt voedsel kunt herkennen en onze consumptie ervan verminderen. Door bewust te kiezen voor minder bewerkte alternatieven en ons te richten op een gebalanceerd dieet rijk aan ‘pure’ producten zoals fruit, groenten, vlees, vis en eieren kunnen we onze gezondheid aanzienlijk verbeteren.

8. Meer weten?

  • De voedselfuik is de Nederlandse vertaling van het boek ‘Ultraprocessed People’. Arts en wetenschapper Chris van Tulleken maakt het gevaar van ultrabewerkt voedsel voor een breed publiek duidelijk.

  • The harsh reality of ultra processed food. In deze YouTube-video (Engelstalig) vertelt de auteur van Ultraprocessed People, Chris van Tulleken, over de gevaren van ultrabewerkt voedsel. (58 minuten).

  • How harmful can ultra-processed foods be for us? Uitzending van de BBC over het verschil dat twee weken ultrabewerkt voedsel al kan hebben. (7 minuten).

  • FLTRD is een gratis Nederlandse app waarmee je in één seconde checkt hoe ultrabewerkt producten zijn en je gemakkelijk gezondere alternatieven vindt.

Dit artikel is gebaseerd op de 27 onderstaande wetenschappelijke artikelen.
  1. Foodwatch. 70% supermarkt bestaat uit omstreden 'ultra-processed foods'. Persbericht, 30 augustus 2017; geraadpleegd 2 oktober 2026. Link
  2. Lane MM, Gamage E, Du S, Ashtree DN, McGuinness AJ, Gauci S, et al. Ultra-processed food exposure and adverse health outcomes: umbrella review of epidemiological meta-analyses. BMJ. 2024;384:e077310. DOI
  3. Monteiro CA, Cannon G, Levy RB, Moubarac JC, Louzada ML, Rauber F, et al. Ultra-processed foods: what they are and how to identify them. Public Health Nutr. 2019;22(5):936-41. DOI
  4. Vellinga RE, van Bakel M, Biesbroek S, Toxopeus IB, de Valk E, Hollander A, et al. Evaluation of foods, drinks and diets in the Netherlands according to the degree of processing for nutritional quality, environmental impact and food costs. BMC Public Health. 2022;22(1):877. DOI
  5. Rico-Campà A, Martínez-González MA, Alvarez-Alvarez I, Mendonça RdD, de la Fuente-Arrillaga C, Gómez-Donoso C, et al. Association between consumption of ultra-processed foods and all cause mortality: SUN prospective cohort study. BMJ. 2019;365:l1949. DOI
  6. Srour B, Beslay M, Allès B, Chazelas E, Deschasaux M, Hercberg S, et al. Consumption of ultra-processed foods and the risk of overweight, obesity, and weight trajectories. Eur J Public Health. 2019;29(Suppl 4):ckz185.415. DOI
  7. Beslay M, Srour B, Méjean C, Allès B, Fiolet T, Debras C, et al. Ultra-processed food intake in association with BMI change and risk of overweight and obesity: a prospective analysis of the French NutriNet-Santé cohort. PLoS Med. 2020;17(8):e1003256. DOI
  8. Bonaccio M, Di Castelnuovo A, Costanzo S, De Curtis A, Persichillo M, Sofi F, et al. Ultra-processed food consumption is associated with increased risk of all-cause and cardiovascular mortality in the Moli-sani Study. Am J Clin Nutr. 2021;113(2):446-55. DOI
  9. Delpino FM, Figueiredo LM, Bielemann RM, da Silva BGC, dos Santos FS, Mintem GC, et al. Ultra-processed food and risk of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis of longitudinal studies. Int J Epidemiol. 2022;51(4):1120-41. DOI
  10. Fiolet T, Srour B, Sellem L, Kesse-Guyot E, Allès B, Méjean C, et al. Consumption of ultra-processed foods and cancer risk: results from NutriNet-Santé prospective cohort. BMJ. 2018;360:k322. DOI
  11. Samuthpongtorn C, Nguyen LH, Okereke OI, Wang DD, Song M, Chan AT, et al. Consumption of ultraprocessed food and risk of depression. JAMA Netw Open. 2023;6(9):e2334770. DOI
  12. Gómez-Donoso C, Sánchez-Villegas A, Martínez-González MA, Gea A, Mendonça RdD, Lahortiga-Ramos F, et al. Ultra-processed food consumption and the incidence of depression in a Mediterranean cohort: the SUN Project. Eur J Nutr. 2020;59(3):1093-103. DOI
  13. Francis HM, Stevenson RJ, Chambers JR, Gupta D, Newey B, Lim CK. A brief diet intervention can reduce symptoms of depression in young adults - a randomised controlled trial. PLoS One. 2019;14(10):e0222768. DOI
  14. Li H, Li S, Yang H, Zhang Y, Zhang S, Ma Y, et al. Association of ultraprocessed food consumption with risk of dementia: a prospective cohort study. Neurology. 2022;99(10):e1056-66. DOI
  15. Henney AE, Gillespie CS, Alam U, Hydes TJ, Mackay CE, Cuthbertson DJ. High intake of ultra-processed food is associated with dementia in adults: a systematic review and meta-analysis of observational studies. J Neurol. 2024;271(1):198-210. DOI
  16. Van Tulleken C. Ultra-processed people. London: Cornerstone Press; 2023.
  17. Wang M, Du X, Huang W, Xu Y. Ultra-processed foods consumption increases the risk of hypertension in adults: a systematic review and meta-analysis. Am J Hypertens. 2022;35(10):892-901. DOI
  18. Henney AE, Gillespie CS, Alam U, Hydes TJ, Cuthbertson DJ. Ultra-processed food intake is associated with non-alcoholic fatty liver disease in adults: a systematic review and meta-analysis. Nutrients. 2023;15(10):2266. DOI
  19. Babaei A, Pourmotabbed A, Talebi S, Mehrabani S, Bagheri R, Ghoreishy SM, et al. The association of ultra-processed food consumption with adult inflammatory bowel disease risk: a systematic review and dose-response meta-analysis of 4 035 694 participants. Nutr Rev. 2024;82(7):861-71. DOI
  20. Li S, Dong W, Chen X, Tan X. Association between ultra-processed food consumption and risk of irritable bowel syndrome and functional dyspepsia: a systematic review and meta-analysis of observational studies. Front Med (Lausanne). 2026;13:1780040. DOI
  21. Te Morenga L, Mallard S, Mann J. Dietary sugars and body weight: systematic review and meta-analyses of randomised controlled trials and cohort studies. BMJ. 2013;346:e7492. DOI
  22. Te Morenga LA, Howatson AJ, Jones RM, Mann J. Dietary sugars and cardiometabolic risk: systematic review and meta-analyses of randomized controlled trials of the effects on blood pressure and lipids. Am J Clin Nutr. 2014;100(1):65-79. DOI
  23. Chassaing B, Koren O, Goodrich JK, Poole AC, Srinivasan S, Ley RE, et al. Dietary emulsifiers impact the mouse gut microbiota promoting colitis and metabolic syndrome. Nature. 2015;519(7541):92-6. DOI
  24. Li H, Wang Y, Sonestedt E, Borné Y. Associations of ultra-processed food consumption, circulating protein biomarkers, and risk of cardiovascular disease. BMC Med. 2023;21(1):415. DOI
  25. Gearhardt AN, Schulte EM. Is food addictive? A review of the science. Annu Rev Nutr. 2021;41:387-410. DOI
  26. Rolls BJ, Cunningham PM, Diktas HE. Properties of ultraprocessed foods that can drive excess intake. Nutr Today. 2020;55(3):109-15. DOI
  27. Ohkuma T, Hirakawa Y, Nakamura U, Kiyohara Y, Kitazono T, Ninomiya T. Association between eating rate and obesity: a systematic review and meta-analysis. Int J Obes (Lond). 2015;39(11):1589-96. DOI
  28. Bouvard V, Loomis D, Guyton KZ, et al. Carcinogenicity of consumption of red and processed meat. Lancet Oncol. 2015;16(16):1599-1600. doi:10.1016/S1470-2045(15)00444-1. DOI
  29. World Health Organization. Carcinogenicity of red and processed meat [Internet]. 23 september 2026 [geraadpleegd 9 oktober 2026]. Geen DOI. Link

Veel gestelde vragen (F.A.Q)

Definitie Ultrabewerkt voedsel is eten en drinken dat met meerdere industriële processen wordt geproduceerd. Bovendien bevat het ingrediënten die je niet in je keuken thuis aantreft. Voorbeelden van ultrabewerkt voedsel zijn supermarktbrood, zaadoliën, melkvervangers, ontbijtgranen, vleesvervangers en light-dranken. (Montero, 2019)

De oorsprong van de NOVA-classificatie Carlos Augusto Monteiro, een professor in voeding aan de Universiteit van São Paulo, deed begin 2000 onderzoek naar de explosie van obesitas in Brazilië. Hij stuitte op iets vreemds. Het voedingsadvies toen was een dieet van koolhydraten (ontbijtgranen, brood, pasta, rijst) met groente en fruit. En minder vet, suiker en zout. Hij verzamelde met zijn team data over de ontwikkeling in de consumptie van verschillende voedingsmiddelen. Toen zij de data analyseerden zagen ze iets opvallends. In de periode dat obesitas explodeerde waren de verkopen van zogenaamde gezonde producten toegenomen. Terwijl de verkopen van ongezonde producten (vet, suiker) waren gedaald. Iets klopte er niet. Monteiro besloot op een andere manier naar voedingsmiddelen te kijken, niet naar de ingrediënten, maar naar de bewerking ervan. Dat leidde tot de NOVA-classificatie, waarin hij voedingsmiddelen classificeert op basis van onbewerkt, licht bewerkt en ultrabewerkt. Toen hij met deze nieuwe classificatie de voedingsdata opnieuw analyseerde, kon hij wel verklaren waarom overgewicht in Brazilië zo was toegenomen: door de enorme stijging in de consumptie van ultrabewerkt eten en drinken.

Voorbeelden van industriële bewerking van voedsel Ultrabewerkt voedsel ondergaat vaak industriële bewerkingen. Hier zijn drie voorbeelden van dergelijke industriële processen: Extrusie. Dit is een proces waarbij ingrediënten worden gevormd met behulp van een ‘extruder’. Extrusie wordt vaak gebruikt bij de productie van kant-en-klare ontbijtgranen, sommige snacks en verwerkt vlees. Tijdens extrusie worden ingrediënten onder hoge druk en temperatuur gemengd en vervolgens door een vorm geperst om de gewenste vorm en textuur te verkrijgen. Hydrogenering: Dit is een chemisch proces toegepast op plantaardige oliën zoals koolzaad- en sojaolie die rijk zijn aan onverzadigde vetzuren. Dit proces transformeert ze in verzadigde vetzuren door het toevoegen van waterstof, waardoor het smeltpunt verhoogt en ze bij kamertemperatuur minder vloeibaar worden. Het resultaat zijn gedeeltelijk gehydrogeneerde oliën met verbeterde textuur en langere houdbaarheid, nuttig in producten zoals margarine. Hydrogenering vereist hoge druk en specifieke katalysatoren. Hogedrukverwerking: Dit is een methode om voedsel te conserveren door het bloot te stellen aan extreem hoge druk, wat de groei van microben remt. Het wordt vaak gebruikt voor sappen, guacamole, en sommige vleesproducten. Deze processen zijn zeer industrieel en vereisen geavanceerde apparatuur en technologie, waardoor ze niet uitvoerbaar zijn in een gewone huishoudelijke keuken.

De mechanismes van de samenhang van het microbioom en ons afweersysteem worden steeds meer blootgelegd. In een helder artikel beschrijft Anje te Velde, wetenschappelijke adviseur van Je Leefstijl Als Medicijn, de mechanismes. Lees het hier.

Het gebruik van emulgatoren in bewerkt voedsel Een dieronderzoek gepubliceerd in Nature (Chassaing, 2015) wijst erop dat emulgatoren in ultrabewerkt voedsel mogelijk bijdragen aan overgewicht, het metabool syndroom en darmontstekingen. Of dat bij mensen ook zo werkt, is nog niet aangetoond. De onderzoekers baseren zich op dieronderzoek naar twee emulgatoren die de voedingsindustrie veel gebruikt: carboxymethylcellulose en polysorbaat-80. Carboxymethylcellulose wordt voornamelijk gebruikt in glutenvrije bakproducten, ijs, sauzen en dieetvoeding, terwijl polysorbaat-80 vooral te vinden is in ijs, bakkerijproducten, sauzen, dranken en snoepgoed. Deze emulgatoren veroorzaken bij muizen obesitas, metaboolsyndroom en ernstige darmontstekingen. Daarnaast leidt hun consumptie tot veranderingen in het darmmicrobioom, resulterend in laaggradige ontstekingen.

Het toevoegen van cellulose (uit hout) aan voedsel om de Nutri-Score te verbeteren Fabrikanten hebben graag een goede Nutri-Score op hun producten staan. Hoe bereiken ze dat? Bijvoorbeeld door bestanddelen van hout toe te voegen aan hun product. In een uitzending van de Keuringsdienst van Waarde werd een diepvriespizza met salami als voorbeeld genomen. Fabrikanten van diepvriespizza’s kunnen door cellulose (E460) toe te voegen de Nutri-Score bijsturen. Aan het deeg, de saus, de kaas en zelfs aan de salami wordt E460 toegevoegd om de pizza vezelrijker te maken. Door de toevoeging van cellulose uit hout transformeert een pizza die normaliter een E of D zou krijgen tot een pizza met een Nutri-Score B. Bekijk hier de uitzending: cellulose (25 minuten).

Zelf beginnen bij voeding?

Vul je mailadres in voor het gratis werkboek voeding, met ruimte om je eigen stappen op te schrijven. Je kunt het direct downloaden en krijgt daarna een korte reeks mails die je helpt verder te gaan.

In één week grip op je eten.

Meer over dit werkboek

Liever eerst zien waar jouw winst zit? Doe de leefstijlcheck

Zorgprofessional? Ontdek wat JLAM voor de mensen die je begeleidt kan doen

Auteur

Jaap Versfelt
Jaap Versfelt

Directeur-bestuurder sinds 2024

Bio
Veelgestelde vragen
Wat is ultrabewerkt voedsel?

Ultrabewerkt voedsel is industrieel geproduceerd eten en drinken, gemaakt van bewerkte voedingsstoffen zoals suikers, oliën en eiwitten met toegevoegde additieven zoals kleur-, smaak- en emulgeermiddelen. Voorbeelden zijn frisdrank, chips, koekjes, kant-en-klaarmaaltijden en fastfood.

Zijn plantaardige drinks zoals sojamelk ultrabewerkt?

Melkvervangers zoals sojamelk en amandelmelk bevatten vaak toevoegingen zoals stabilisatoren, emulgatoren, vitaminen, mineralen en zoetstoffen, wat ze tot ultrabewerkte producten maakt.

Welke gezondheidsrisico's hangen samen met ultrabewerkt voedsel?

Onderzoek koppelt een hoge consumptie van ultrabewerkt voedsel aan een verhoogd risico op obesitas, hart- en vaatziekten, diabetes type 2, kanker, depressieve klachten en dementie. Een groot Spaans onderzoek vond een 62% hoger sterfterisico bij de hoogste consumptie vergeleken met de laagste.

Hoe herken je ultrabewerkt voedsel in de supermarkt?

Ultrabewerkt voedsel is meestal verpakt, afkomstig van een bekend merk, lang houdbaar en bevat onbekende ingrediënten zoals emulgatoren, smaakstoffen en kleurstoffen. Ook supermarktbrood, ontbijtgranen, vleesvervangers en melkvervangers zijn vaak ultrabewerkt.

Hoe verminder je de consumptie van ultrabewerkt voedsel?

Je kunt beginnen met het lezen van voedingsetiketten en het herkennen van onbekende ingrediënten. Vervang geleidelijk één of twee ultrabewerkte producten per week door verse of minimaal bewerkte alternatieven, in plaats van alles in één keer te schrappen.

Gerelateerde artikelen