Metabole disfunctie: hoe leefstijl het verschil kan maken

Twee elkaar versterkende factoren, insulineresistentie en sluimerende ontsteking, spelen een centrale rol in metabole disfunctie. Hoe de verschillende factoren samenhangen lees je in dit artikel.

Metabole disfunctie wordt sterk beïnvloed door de leefstijl: voeding, beweging, stress, slaap en toxische stoffen. Dat betekent dat het aanpassen van de leefstijl de metabole gezondheid sterk kan verbeteren, waardoor het risico op chronische ziektes afneemt.

Op deze pagina zet ik de wetenschappelijke inzichten van de oorzaken, gevolgen en aanpak van metabole disfunctie op een rij.

Metabole disfunctie en het metabool syndroom

Het metabolisme is het geheel aan processen in ons lichaam die nodig zijn om energie te produceren, stoffen af te breken, cellen en weefsels te vernieuwen en te onderhouden. Denk bijvoorbeeld aan het verteren van voedsel of het opslaan van energie in het lichaam.

De termen metabole disfunctie en metabool syndroom worden beide gebruikt om aan te geven dat het metabolisme minder goed functioneert. In het algemeen geeft metabole disfunctie aan dat de normale stofwisseling verstoord is, wat betekent dat het lichaam niet efficiënt energie kan produceren, opslaan of gebruiken. Dat kan leiden tot verschijnselen zoals insulineresistentie en sluimerende ontstekingen, die tot uiting kunnen komen in een verhoogde bloeddruk, bloedsuiker, gewichtstoename en veranderingen in triglyceriden- en HDL-cholesterolwaarden. Metabool syndroom is de medisch gedefinieerde term die wordt gebruikt als deze drie van de vijf genoemde risicofactoren bij mensen worden aangetroffen.

Metabole disfunctie komt steeds vaker voor

Het metabool syndroom wordt steeds vaker geconstateerd in Nederland. Waar in de jaren negentig nog 19 procent van de mannen en 12 procent van de vrouwen tussen 28 en 59 jaar oud aan de criteria voldeed, was dat in 2020 verdubbeld naar 36 procent van de mannen en 24 procent van de vrouwen (Bos, 2007, Sigit, 2020).

Ook het overgewicht onder de Nederlanders nam sterk toe. Het aantal mensen met obesitas verdriedubbelde zelfs in de afgelopen veertig jaar.

Tabel 1. Ontwikkeling van overgewicht en obesitas in Nederland (Vzinfo.nl)

Het lijkt voor de hand te liggen dat een verandering in onze leefomgeving en leefstijl de explosieve groei van metabole disfunctie veroorzaakt. Voordat ik de leefstijl bespreek ga ik echter eerst het mechanisme achter metabole disfunctie nader bekijken.

Onderliggende problemen bij metabole disfunctie

Metabole disfunctie hangt samen met twee onderliggende, elkaar versterkende problemen:

• Insulineresistentie

• Sluimerende ontsteking.

Insulineresistentie

Insulineresistentie leidt tot metabole disfunctie via verschillende mechanismes:

Bij insulineresistentie is sprake van een verminderde gevoeligheid van lichaamscellen voor het hormoon insuline. Daardoor kan insuline minder goed de suikerspiegel in het bloed op peil houden.

• Overmatig lichaamsvet rond de taille Overmatig lichaamsvet rond de taille is een gevolg van insulineresistentie die lipogenese (vetopslag) bevordert en lipolyse (vetafbraak) remt in vetweefsel, met name in de buikregio.

• Hoge bloedsuikerspiegels Hoge bloedsuikerspiegels (hyperglycemie) zijn het gevolg van verminderde glucoseopname door insulineresistente spier- en vetcellen en een verhoogde glucoseproductie door levercellen. Consumptie van koolhydraten leidt dan tot hyperglycemie.

• Verhoogde bloeddruk Insulineresistentie veroorzaakt verhoogde bloeddruk door een verhoogde zoutretentie door de nieren en een verhoogde activering van het sympathische zenuwstelsel, wat leidt tot vaatvernauwing.

• Abnormale triglyceriden en HDL-cholesterol gehaltes Deze verstoring in lipidenwaarden treden op doordat bij insulineresistentie de productie van triglyceriden is verhoogd en de afbraak verlaagd. Insulineresistentie en inflammatie gaan ook gepaard met een verminderde productie en verhoogde afbraak van HDL-cholesterol wat resulteert in een laag HDL-niveau.

Lees meer over de oorzaken en gevolgen van insulineresistentie.

Sluimerende ontsteking

Een infectie of verwonding geeft een forse ontstekingsreactie van tijdelijke aard. Bij sluimerende ontsteking is het immuunsysteem daarentegen continu licht geactiveerd zonder directe symptomen. Het CRP (c-reactief proteïne) en soms het aantal witte bloedcellen zijn slechts licht verhoogd. Bewerkte voedingsmiddelen, chronische stress, inactiviteit, slechte slaapkwaliteit en roken zijn allemaal factoren die bijdragen aan een verhoogde ontstekingsstatus. Visceraal vet met hypertrofische vetcellen draagt aan metabole disfunctie bij door de productie van vrije veturen en cytokinen zoals TNF-α, IL-1β en IL-6 (Arkan, 2005) (Rohm, 2022). Een onevenwichtige samenstelling van het darmmicrobioom (dysbiose) kan leiden tot een verhoogde doorlaatbaarheid van de darm, waardoor bestandsdelen van bacteriën (lipopolysaccariden) de bloedbaan kunnen bereiken en ontsteking veroorzaken.

Insulineresistentie en sluimerende ontsteking zijn in een vicieuze cirkel nauw met elkaar verbonden. Bij veroudering raakt hun effect versterkt.

Gevolgen van metabole disfunctie

Metabole disfunctie heeft een grote impact op onze fysieke en mentale gezondheid. Het risico op een reeks ziektes is sterk verhoogd bij mensen mensen met insulineresistentie en sluimerende ontsteking. In dit hoofdstuk bespreek ik het effect van metabole disfunctie op:

• Obesitas

• Diabetes type 2

• Aderverkalking

• Kanker

• Dementie

• Parkinson

• Migraine

• Polycysteus ovarium syndroom (PCOS)

• Erectiestoornis.

Obesitas

Insulineresistentie gaat gepaard met een verhoogd niveau van het hormoon insuline (hyperinsulinemie). Dat verhoogde niveau zorgt ervoor dat vet niet goed als energiebron kan worden gebruikt. Hoge insulinespiegels bevorderen ook de opslag van energie uit het voedsel in vet. Daardoor draagt insulineresistentie bij aan overgewicht.

Daar blijft het niet bij. Bij obesitas is vaak sprake van ophoping van buikvet. De vergrote vetcellen in de buik scheiden vervolgens ontstekingsbevorderende moleculen af. Deze moleculen belemmeren de werking van insuline, waardoor insulineresistentie verder toeneemt (Weisberg, 2003) (Rohm, 2022).

Bovendien is obesitas verbonden met veranderingen in het darmmicrobioom en een grotere doorlaatbaarheid van de darmen. Die doorlaatbaarheid is een andere oorzaak van sluimerende ontsteking (Furman, 2019).

Kortom insulineresistentie en sluimerende ontstekingen dragen niet alleen bij aan obesitas, maar worden vervolgens ook door obesitas versterkt, waardoor metabole disfunctie verder toeneemt.

Diabetes type 2

Zoals we hebben gezien dragen ontsteking en obesitas bij aan insulineresistentie, het voorstadium van diabetes. De insulineresistentie gaat gepaard met verhoogde insulineniveaus (hyperinsulinemie). Na verloop van tijd zijn de insulineresistentie en overbelasting van de betacellen in de alvleesklier dusdanig sterk dat de glucoseniveaus beginnen op te lopen. Dan is er sprake van diabetes type 2.

Aderverkalking

Onderzoek laat zien dat leefstijlfactoren 90 procent van het risico op hart- en vaatziekten uitmaken. Diabetes en daarmee samenhangende factoren zoals hoge bloeddruk en grote buikomvang zijn hierbij belangrijke factoren (Yusuf, 2004). Hyperinsulinemie en hyperglycemie dragen bij aan de ontwikkeling van aderverkalking in combinatie met verhoogde bloeddruk, verstoringen in de vetbalans, verhoogde ontstekingsniveaus, stolling en nauwere, minder flexibele bloedvaten. Hierbij spelen ontstekingsstoffen uit macrofagen zoals IL-1b (interleukine-1 beta), tumor necrosis factor alfa en interleukine-6 een belangrijke rol (Rohm, 2022).

Kanker

Mensen met hyperinsulinemie hebben twee keer zoveel kans om te sterven aan kanker (Tsujimoto, 2017). Vrouwen die insulineresistent zijn hebben bijvoorbeeld een 2 tot 3 keer hoger risico om te sterven aan borstkanker. Mannen die insulineresistent zijn en een hoge taille-heupverhouding hebben lopen zelfs een 8 keer groter risico op prostaatkanker.

Dementie

De link tussen insulineresistentie in de hersenen en dementie is zo sterk dat alzheimer soms wordt aangeduid als diabetes type 3 (Accardi, 2012). Diabetes type 2 verhoogt de kans op dementie met 69 procent (Jin-Tai Yu, 2020). De samenhang van insulineresistentie en dementie bleek ook uit een onderzoek uitgevoerd in Finland waarin risicofactoren voor dementie werden onderzocht. Verrassend genoeg vond de studie dat insulineresistentie een grotere risicofactor is dan de leeftijd bij het voorspellen van het risico op dementie (Kuusisto, 1997). Het wordt steeds duidelijker dat de eerste hersenafwijkingen al op middelbare leeftijd kunnen beginnen.

Parkinson

Er is een significante associatie tussen insulineresistentie en de ziekte van Parkinson. Een aanzienlijk percentage parkinsonpatiënten heeft diabetes type 2 (8-30 procent volgens de studie Aviles-Olmos, 2012) en is insulineresistent (50-80 procent). Parkinson wordt gekenmerkt door het verlies van dopamine-producerende neuronen in de hersenen. Insulineresistentie remt deze productie van dopamine in de hersenen af.

Migraine

Een studie onder insulineresistente vrouwen van middelbare leeftijd toonde aan dat deze drie keer zo vaak migraine hadden dan hun gezonde leeftijdsgenoten. Als ze daarnaast obees waren, was de kans op migraine zelfs dertien keer zo hoog (Fava, 2013). Verder ervoer 69 procent van de deelnemers in een klinische studie een halvering in de frequentie van migraine bij het gebruik van het supplement alfa liponzuur dat zowel insulineresistentie als inflammatie tegengaat (Cavestro, 2018).

PCOS

Polycysteus ovariumsyndroom (PCOS) is een veelvoorkomende oorzaak van vrouwelijke onvruchtbaarheid die miljoenen mensen wereldwijd treft. Uit onderzoek blijkt dat bij vrouwen met diabetes types 2 PCOS acht tot tien keer vaker voor komt dan bij vrouwen zonder diabetes type 2 (Diamanti-Kandarakis, 2012). Insuline speelt vooral een cruciale rol bij PCOS door het stimuleren van de productie van ovariële androgenen, waardoor de hormonale balans die nodig is voor ovulatie wordt verstoord en symptomen zoals acne en hirsutisme goed te verklaren zijn.

Erectiestoornis

Mannen met insulineresistentie hebben een verhoogd risico op erectiele disfunctie, die erger wordt naarmate deze ontregeling toeneemt (De Berardis, 2003). Ook het vrije testosteron kan verlaagd zijn, met gevolgen voor de libido. Erectiele disfunctie kan beschouwd worden als een kanarie in de kolenmijn voor vaatproblemen elders in het lichaam.

Overige ziektes

De lijst hierboven is allesbehalve uitputtend. Metabole disfunctie is gelinkt aan een hele reeks aandoeningen. Denk daarbij ook aan jicht, psoriasis, sarcopenie (spierverlies), galstenen, leververvetting met daaraan gekoppeld een cascade aan leverziektes, reflux oesophagitis, nierstenen, nierfalen, acne en skin tags. Vrijwel alle mentale problemen, ook op jonge leeftijd, zijn gerelateerd aan metabole disfunctie.

Vaststellen van metabole disfunctie

De kans op de aanwezigheid van insulineresistentie kan met de volgende vragen redelijk goed worden ingeschat:

• Is er meer vet rond de buik (buikomvang > 102 cm mannen en > 88 cm vrouwen)?

• Is de bloeddruk verhoogd (bovendruk > 135 mm Hg, onderdruk > 85 mm Hg)?

• Zijn er plekken met donkerder gekleurde huid (acanthosis nigricans) of steelwratjes?

• Is er sprake van polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) of een erectiestoornis?

• Is er een familiegeschiedenis van hartziektes, hoge bloeddruk of diabetes type 2?

• Is er sprake van dikke enkels?

Daarnaast is er een aantal bloedwaardes die een arts kan laten testen en die wijzen op insulineresistentie:

• Hoge nuchtere glucosewaarde (> 5.5 mmol/L)

• Hoge nuchtere triglyceriden (> 1,7 mmol/L)

• Laag HDL-cholesterol (mannen: < 1.03 mmol/L, vrouwen: < 1.29 mmol/L).

Bij een ‘ja’ op één van deze kenmerken of bloedwaardes is er waarschijnlijk insulineresistentie. Bij een ‘ja’ op twee of meer van deze vragen is de persoon vrijwel zeker insulineresistent.

Om met volledige zekerheid insulineresistentie vast te stellen zijn meer bloedwaardes nodig. Dit zijn enkele van de meest voorkomende methodes om insulineresistentie direct te testen, met de daarbij behorende gezonde waardes:

• Oplopende HbA1c waarde > 40 mmol/mol

• Nuchtere insulinemeting > 6 uU/ml

• HOMA-IR index, die wordt berekend uit metingen van nuchtere glucose en nuchtere insuline. Een waarde boven de 1.5 past bij insulineresistentie

• De orale glucosetolerantietest: insuline > 30 uU/ml, 1 tot 2 uur na de inname van een glucoseoplossing (75 gram)

• Verhoogde ALAT- en GGT-waardes, >40 U/l. Dit wijst op leververvetting.

Een bij herhaling verhoogd aantal witte bloedcellen (leucocyten > 7) of een licht verhoogd CRP (> 1) is een signaal voor sluimerende ontsteking, dat vaak gepaard gaat met insulineresistentie.

Hoe leefstijl bijdraagt aan metabole disfunctie

Zoals we zagen komt metabole disfunctie steeds vaker voor. Dat maakt het waarschijnlijk dat onze leefomgeving een oorzaak is. Een groot aantal factoren speelt daarbij een rol. De belangrijkste zijn voeding en beweging.

Voeding

Het eten van ultrabewerkt voedsel heeft veel negatieve effecten op onze gezondheid. Een Franse studie () waarbij 170.000 mensen 10 jaar lang zijn gevolgd liet sterke verbanden zien tussen de consumptie van ultrabewerkt voedsel en verhoogde risico’s op diabetes type 2, hart- en vaatziektes, kanker, depressie en maag- en darmstoornissen. De deelnemers aan de studie die de meeste ultrabewerkte voedingsmiddelen aten en dronken hadden een 62 procent hoger sterfterisico vergeleken met degenen die het minste hiervan consumeerden.

In de afgelopen vijftig jaar is de consumptie van ultrabewerkt voedsel rijk aan geraffineerde vetten, suikers en witmeel sterk toegenomen. 61 procent van de energie-inname van de gemiddelde Nederlander bestaat nu uit dit industrieel geproduceerde voedsel (Vellinga, 2022). Voorbeelden van ultrabewerkt voedsel zijn supermarktbrood, zonnebloem- en raapzaadolie, melkvervangers, ontbijtgranen, vleesvervangers en light-dranken.

Ultrabewerkt voedsel stimuleert sluimerende ontsteking in het lichaam. Geraffineerde vetten en koolhydraten kunnen voor oxidatieve stress zorgen, waardoor ontstekingsprocessen worden geactiveerd (Dickinson, 2008). Een ander voorbeeld van hoe ultrabewerkt voedsel zorgt voor ontstekingen is door de hogere niveaus van geavanceerde glycatie-eindproducten (AGE’s), als eiwitten en vetten in het productieproces worden blootgesteld aan suikers.

Beweging

Het ontbreken van fysieke activiteit hangt samen met een hoger niveau van ontstekingswaardes zoals CRP (C-reactief proteïne) (Furman, 2019). Spieren die belast worden door lopen, rennen of krachtoefening geven stofjes af (zoals myokines) die ontstekingen verminderen. Dat helpt bij het verbeteren van de de insulinegevoeligheid. Daarnaast kan regelmatige fysieke activiteit ervoor zorgen dat spieren onafhankelijk van insuline glucose opnemen, wat helpt om de bloedsuikerspiegel stabieler te houden en het risico op insulineresistentie te verminderen.

Overige factoren

Een groot aantal overige factoren draag bij aan sluimerende ontsteking, insulineresistentie en daarmee aan metabole disfunctie. Denk daarbij aan:

• Roken Rokers hebben een significant hogere insulinepiek in hun bloed als zij koolhydraten eten dan niet-rokers.

• Alcohol Overmatig alcoholgebruik verhoogt het risico op insulineresistentie door leververvetting, ontstekingsreacties in het lichaam en een verstoorde hormoonhuishouding.

• Gebrek aan slaap Eén week te weinig slaap maakt ons lichaam al 30 procent meer insulineresistent. Twee dagen de helft korter slapen dan normaal kan zelfs gezonde mensen insulineresistent maken.

• Chronische stress Door de activatie van de hypothalamus/hypofyse/bijnier-as draagt cortisol bij aan eetlust, een verhoging van de bloedsuikers, inflammatie en daarmee aan insulineresistentie en hyperinsulinemie.

• Milieuverontreiniging De afgelopen tweehonderd jaar was er een enorme toename van de blootstelling aan verschillende schadelijke stoffen zoals luchtverontreiniging, gevaarlijk afval en industriële chemicaliën (zoals het microplastic PFAS). Elk jaar worden er naar schatting tweeduizend nieuwe chemicaliën geïntroduceerd in dagelijkse producten zoals voedsel, persoonlijke verzorgingsproducten, medicijnen, huishoudelijke schoonmaakmiddelen en tuinproducten. Deze chemicaliën kunnen ontstekingsprocessen bevorderen.

Effectieve interventies om metabole disfunctie aan te pakken

Met leefstijlaanpassingen kun je metabole disfunctie aanpakken. Denk daarbij aan gezonder gaan eten, voldoende slapen, ontspannen en meer bewegen. Al deze aanpassingen bevorderen de gevoeligheid voor insuline en verminderen ontsteking.

Centraal hierbij staat onze voeding. Wanneer we koolhydraten eten (brood, pasta, rijst, fruit, frisdranken etc), worden deze voedingsstoffen omgezet in glucose. Gemiddeld eten Nederlanders zo’n 213 gram koolhydraten per dag. Dat is 43 procent van onze energie-inname. Zoals eerder beschreven draagt een overmaat aan (geraffineerde) koolhydraten bij aan het ontstaan van insulineresistentie. Bij inactiviteit kan zelfs 50 tot 100 gram koolhydraten per dag al te veel zijn.

Het is daarom logisch dat het beperken van koolhydraten insulineresistentie kan omkeren. Zo ziet een therapeutische koolhydraatbeperking er concreet uit:

• Verminder de inname van ultrabewerkt voedsel De eerste stap bestaat uit het elimineren van toegevoegde suikers zoals glucose en fructose, geraffineerd zetmeel (zoals in bijna alle verpakte voedselproducten uit supermarkten) en de ontstekingsbevorderende zaadoliën (zonnebloemolie, raapzaadolie, sojaolie etc.). Volwaardige voeding (vlees, vis, eieren, zuivel, groente) leidt tot verzadiging en daarmee energiebeperking.

• Kies voor voeding met een lage glycemische lading Een aantal voedingsmiddelen bevat koolhydraten die hoge insulinepieken veroorzaken en daarmee insulineresistentie vergroten. Dat zijn voedingsmiddelen met een hoge glycemische lading, waarbij de voeding veel koolhydraten bevat die snel door de darm opgenomen worden. Denk aan aardappelen, pasta en rijst. Voeding die minder insulinepieken veroorzaken zijn vlees, vis, melk, eieren, veel fruit waaronder appels, peren, grapefruits, olijven en avocado’s, groenten zoals broccoli, sla en wortelen, en noten zoals pinda’s en cashewnoten. In deze tabel vind je de glycemische lading van meer dan honderd voedingsmiddelen.

• Beperk de hoeveelheid koolhydraten Afhankelijk van de individuele tolerantie voor koolhydraten en voedingsproducten is er in meer of mindere mate ruimte voor volkorenproducten, zetmeelhoudende groenten, fruit en honing. Om te bepalen hoeveel (of weinig) koolhydraten iemand aankan is een continue glucosemeter een handig hulpmiddel. Idealiter is de glucosestijging na een maaltijd kleiner dan 1,6 mmol/L. Voor veel patiënten met insulineresistentie betekent dat dat zij de koolhydraten moeten beperken tot minder dan 50 gram per dag.

• Beperk het aantal eetmomenten Het beperken van het aantal eetmomenten wordt makkelijker als iemand minder koolhydraten eet. Na het eten of drinken van veel (geraffineerde) koolhydraten volgt eerst een snelle glucose- en insulinepiek en vervolgens een sterke daling van de bloedglucose. Deze glucosedip kan gepaard gaan met een nieuwe behoefte aan eten. Bij volwaardige voeding volstaan twee tot drie eetmomenten per dag.

• Beperkt de hoeveelheid vet Volwaardige eiwitrijke voeding bevat van nature voldoende vet. Te veel vet in de voeding betekent een energiebelasting en belemmert het vrijkomen van het opgeslagen vet als energiebron.

In het kader meer over het bewijs dat aan het advies om minder koolhydraten te eten ten grondslag ligt.

Conclusie

We zijn als Nederlanders in hoog tempo ongezonder geworden. Het aandeel mensen met overgewicht in de bevolking is gestegen tot 50 procent, het aantal mensen met obesitas verviervoudigde de afgelopen 40 jaar. Tegelijkertijd verdubbelde sinds de jaren negentig het aantal mensen met het metabool syndroom tot 36 procent van de mannen en 24 procent van de vrouwen.

Deze metabole disfunctie is herkenbaar aan een grote buikomvang, hoge bloeddruk, afwijkende vetwaardes en verhoogde glucose- of leverwaardes in het bloed. Twee factoren – insulineresistentie en sluimerende ontsteking – versterken elkaar en dragen bij aan metabole disfunctie.

Parallel hieraan is de afgelopen 50 jaar de belasting aan chronische ziektes fors toegenomen. Denk daarbij aan diabetes type 2, hoge bloeddruk, hart- en vaatziektes, kanker, dementie, parkinson, multipele sclerose, PCOS (onvruchtbaarheid bij vrouwen) etc. Deze aandoeningen hebben met elkaar gemeen dat ze voortkomen uit al jaren bestaande metabole disfunctie.

Metabole disfunctie hangt samen met een groot aantal leefstijlfactoren zoals voeding, beweging, stress, slaap en toxische stoffen. Het aanpassen van de leefstijl kan de metabole gezondheid sterk verbeteren en vermindert het risico op alle genoemde chronische ziektes. Een geslaagde leefstijlinterventie heeft een gunstig effect op de bestaande aandoeningen met een afname van complicaties en andere ziektes, en geeft daarmee een verbetering van de kwaliteit van leven.

Veel gestelde vragen (F.A.Q.)

Meedoen