Prostaatklachten: wat je zelf kunt doen met leefstijl

Die angst is meestal ongegrond: de klachten komen van een goedaardig vergrote prostaat, van de blaas, of van allebei. Voor die klachten zijn er medicijnen, maar de huisartsenrichtlijn noemt hun effect zelf zeer beperkt en zet uitleg en adviezen zonder medicijnen vóór het recept [2]. Bij prostaatkanker ligt dat anders: daar vervangt leefstijl geen behandeling.

Kernboodschappen van dit artikel (leestijd 11 minuten)

1. Een goedaardig vergrote prostaat is geen kanker en groeit er ook niet toe uit; een deel van de klachten komt van de blaas.
2. Bekkenbodem- en blaastraining levert bovenop medicatie ruim twee extra punten op de klachtenscore. Van medicijnen alleen noemt de huisartsenrichtlijn het effect niet klinisch relevant.
3. Nachtelijk plassen komt lang niet altijd van de prostaat; gedragsmaatregelen deden het minstens zo goed als een tablet.
4. Er bestaat geen prostaatdieet en geen prostaatsupplement: sagepalm doet niets merkbaars, vitamine E verhoogde het aantal prostaatkankers. Wat wél telt: gewoon gezond eten, en vooral overdag drinken.
5. Leefstijl voorkomt prostaatkanker niet. Roken, overgewicht en waarschijnlijk te weinig bewegen hangen wel samen met de agressieve vorm.

1. Hoe merk je dat je prostaatproblemen hebt?

Prostaatklachten beginnen zelden met pijn, maar met kleine dingen die je eerst wegwuift:

• vaker moeten plassen overdag, ook als je weinig hebt gedronken
• 's nachts opstaan om te plassen, soms meerdere keren
• moeilijk op gang komen, en een slappere straal die tussendoor stopt
• het gevoel dat je blaas niet leeg is
• plotselinge aandrang die je nauwelijks kunt uitstellen

Wat je merkt zegt weinig over de grootte van je prostaat: bij een flink vergrote prostaat kun je nergens last van hebben, en bij een normale prostaat kun je slecht plassen [1, 3]. Een deel van de klachten komt van de blaas zelf, die met de jaren minder rekbaar wordt of juist overactief. Of kanker daarachter kan zitten, lees je hierna.

2. Is een vergrote prostaat altijd kanker?

Een goedaardig vergrote prostaat en prostaatkanker zijn twee verschillende dingen, en de eerste groeit niet uit tot de tweede [1, 3]. Ze geven wel gelijksoortige klachten, omdat ze allebei op de plasbuis kunnen drukken. Een goedaardige vergroting heet in vaktaal benigne prostaathyperplasie: meer cellen rond de plasbuis, dus een nauwere doorgang.

Prostaatkanker komt voor: zo'n 16.000 mannen per jaar krijgen de diagnose, ruim 3.300 overlijden eraan [4]. Maar hij kondigt zich vrijwel nooit aan met plasklachten: de vroege vorm merk je niet en wordt via een bloedtest of bij toeval gevonden. Veel van die kanker sluimert: bij onderzoek na overlijden blijkt tot bijna 60 procent van de tachtigplussers prostaatkanker te hebben gehad zonder het te weten [5].

Ga naar de huisarts bij: bloed in je urine of sperma; plotseling niet meer kunnen plassen; koorts of een branderig gevoel bij het plassen; klachten die snel erger worden. Ook botpijn of onbedoeld afvallen bij een bekende prostaataandoening hoort daarbij.

3. Waar komt een vergrote prostaat vandaan?

Het duidelijkst zijn de hormonen. Testosteron, het mannelijk geslachtshormoon, wordt in de prostaat omgezet in dihydrotestosteron: een sterkere variant die de cellen aanzet tot delen [3].

Daarnaast telt de spanning op de spier: rond de prostaat en de blaashals zit glad spierweefsel dat je onwillekeurige zenuwstelsel aanstuurt. Staat die spier strak, dan wordt de doorgang nauwer, hoe groot je prostaat ook is [6], en alfablokkers, veelgebruikte plasmedicijnen, ontspannen precies die spier. Spanning verklaart ook waarom plassen slechter gaat in een drukke periode, en somberheid en plasklachten versterken elkaar bovendien over en weer [7]. Manieren om spanning te verlagen staan op onze pagina over ontspanning.

Er speelt nog iets mee: mannen met buikvet, een verhoogde bloedsuiker, een hoge bloeddruk en ongunstige bloedvetten hebben een grotere prostaat die sneller doorgroeit [8, 9]. Bij een verhoogde nuchtere bloedsuiker is de kans op een vergrote prostaat ongeveer drie keer zo groot [10].

Dat een betere stofwisseling je prostaat kleiner maakt of je plasklachten vermindert, is niet aangetoond. De huisartsenrichtlijn noemt overgewicht wel als factor die meespeelt, maar geeft bij plasklachten geen enkel afvaladvies [2]. Wat je wél kunt doen, staat hierna.

4. Wat kun je zelf doen bij prostaatklachten?

4.1 Bekkenbodem- en blaastraining

De bekkenbodem is de spierplaat onderin je bekken waar de plasbuis doorheen loopt, en die kun je trainen. Bij een vergrote prostaat met een overactieve blaas leverde bekkenbodemtraining met aandrangonderdrukking, bovenop de gewone medicatie, in het onderzoek van Magdalena Hagovska en haar collega's van de Šafárik-universiteit in Košice ruim twee extra punten op de klachtenscore op [11], terwijl drie punten verschil op die score is wat een man zelf merkt.

Ter vergelijking: alfablokkers zoals tamsulosine halen in onderzoek drie tot zes punten tegenover een nepmiddel [12], maar de huisartsenrichtlijn noemt juist dat verschil met een nepmiddel niet klinisch relevant [2]. Prostaatverkleinende middelen als finasteride krimpen de prostaat met 17 tot 19 procent [13], maar leveren nog geen twee punten op [14]. Finasteride en verwante middelen halveren je PSA-waarde, de bloedwaarde waarmee naar prostaatkanker wordt gezocht [13], dus meld ze bij elke bloedafname. Geen reden je medicatie te laten staan, wel om te kijken wat je ernaast zet.

Dit artikel gaat over medicijnen die alleen op recept verkrijgbaar zijn. Het is bedoeld als informatie en niet als advies om deze middelen wel of niet te gebruiken. Start, stop of wijzig medicatie nooit zonder overleg met je arts.

Aandrangonderdrukking gaat zo: niet meteen naar de wc rennen, maar stilstaan, de bekkenbodem een paar keer kort aanspannen, de aandrang laten zakken en dan rustig lopen. Bij blaastraining rek je de tijd tussen plasbeurten stapsgewijs op. De huisartsenrichtlijn noemt die gedragsbehandeling expliciet [2], maar aangeboden krijg je het lang niet altijd. Vraag erom; een bekkenfysiotherapeut leert het je in enkele afspraken.

Bewegen telt daarnaast: matig actieve mannen krijgen ruim een kwart minder vaak plasklachten dan mannen met een zittend leven, becijferden onderzoekers van de Universiteit van Californië in San Diego [15], terwijl tien uur of meer per dag zitten juist meer kans op klachten geeft [16]. Meer daarover staat op onze pagina over beweging.

4.2 Nachtelijk plassen

Voor veel mannen is 's nachts opstaan de hinderlijkste klacht, en het komt lang niet altijd van je prostaat: bij ouderen is de meest voorkomende oorzaak dat het lichaam 's nachts te veel urine maakt [17]. Vaak is dat vocht dat overdag in je benen zakt en bij het liggen terugkomt. Ook ademstops in de slaap, slaapapneu, verhogen de urineproductie 's nachts [18]; snurk je zwaar, laat dat dan onderzoeken.

Verder werkt een pakket gedragsmaatregelen minstens zo goed als een tablet. Bekkenbodemoefeningen, vooral overdag drinken, beter slapen en vocht uit de benen krijgen gaven samen ruim één plasbeurt per nacht minder [19], tegen ruim een halve met een alfablokker. Vocht krijg je uit je benen door ze voor het slapen omhoog te leggen, of met steunkousen. Meer over een goede nacht staat op onze pagina over beter slapen.

4.3 Eten en drinken

Bij plasklachten zit de winst vooral in wanneer je drinkt. Minder drinken in de avond en cafeïne 's avonds weglaten verminderen hoe vaak je moet en de aandrang [20]; het bewijs is zwak, maar proberen kost niets. Alcohol ligt anders: mannen die matig drinken hebben juist mínder plasklachten. De huisartsenrichtlijn adviseert koffie en alcohol allebei op proef te minderen [2].

Een prostaatdieet bestaat niet; wat wel telt is een eetpatroon dat je bloedsuiker rustig houdt. Laat staan wat je bloedsuiker snel opjaagt: frisdrank, koek, wit brood, rijst en aardappelen, en alles uit pakjes en zakjes. Wat overblijft is een bord met groente, vis, vlees of ei, volle zuivel, noten en olijfolie. Waarom dat werkt, lees je in ons artikel over insulineresistentie; meer over gezond eten staat op onze pagina over voeding.

Supplementen voor de prostaat
Sagepalm (serenoa repens, ook wel zaagpalm) is het bekendste middel voor de prostaat. In de Cochrane-analyse van Juan Franco (Heinrich-Heine-universiteit, Düsseldorf) haalt het 0,9 punt op de klachtenscore [21]: ruim onder wat een man merkt.
Vitamine E is ernstiger: Eric Klein van de Cleveland Clinic zag dat dagelijks slikken 17 procent meer prostaatkanker gaf, ruwweg zestien extra gevallen per duizend mannen in tien jaar [22].
Calciumsupplementen hangen samen met meer sterfte aan prostaatkanker [23].

5. Kun je prostaatkanker voorkomen?

Niet met zekerheid. Prostaatkanker wordt opgespoord met een bloedtest, de PSA-waarde, en hoe vaak de diagnose wordt gesteld hangt dus af van hoe intensief er wordt gezocht. Bij mannen met ernstig overgewicht ligt de PSA tot bijna 13 procent lager, doordat dezelfde hoeveelheid stof over meer bloed verdeeld is [24]. Zij krijgen minder vaak de diagnose, maar overlijden juist vaker aan prostaatkanker [25].

Elke uitspraak over voorkomen gaat daarom over de agressieve vorm of over overlijden aan prostaatkanker, nooit over hoe vaak de diagnose wordt gesteld. Drie dingen houden dan stand. Roken is de duidelijkste, liet Farhad Islami van de American Cancer Society zien: wie rookt overlijdt vaker aan prostaatkanker, wie gestopt is niet meer [26]. Roken verslechtert ook het beloop na een behandeling [27], en stoppen lukt beter met hulp; zie ons artikel over stoppen met roken.

Overgewicht telt ook mee, en alleen bij de gevorderde vorm. Per vijf punten body-mass index (gewicht in verhouding tot lengte) stijgt het risico met ongeveer 8 procent en de kans om eraan te overlijden met 11 procent [25]. Over bewegen is het minst zeker: op het aantal diagnoses geen effect [28], op de gevorderde en dodelijke vorm waarschijnlijk gunstig [29]. Eén onderzoek wijkt af en ziet dat gunstige signaal juist bij prostaatkanker in het algemeen [30], en dat is te mager om je iets over voorkomen te beloven.

Een preventief dieet bestaat niet [25], en fietsen, een actief seksleven en somberheid of angst blijken geen risico [31, 32, 33]. Over werkdruk zelf zegt dat onderzoek niets. Na een sterilisatie ligt het risico iets hoger, zonder dat de ingreep daar de oorzaak van hoeft te zijn [34].

Moet je je PSA laten prikken?

Of je je PSA laat prikken, bespreek je met je huisarts; een paar feiten helpen daarbij. Prostaatkanker bij je vader of broer verhoogt je eigen kans ruim twee keer, het sterkst onder de 65 [35]. Testen verlaagt de kans om aan prostaatkanker te overlijden met ongeveer 13 procent, laat het Europese onderzoek van Monique Roobol (Erasmus MC) zien [36]. Absoluut is die winst klein: er moeten ruim 450 mannen worden uitgenodigd om over ruim twintig jaar één sterfgeval te voorkomen. Blijft de kanker beperkt tot de prostaat, dan overleef je na vijftien jaar even vaak met controle als met directe behandeling, liet een groot Brits onderzoek van de Universiteit van Oxford zien [37]. En bij plasklachten alleen wordt een PSA-bepaling niet aangeraden [2].

6. Wat leefstijl doet als je prostaatkanker hebt

Voor alle duidelijkheid: leefstijl vervangt geen operatie, bestraling, hormoonbehandeling of chemokuur. Zelfs de best opgezette proef, met veel meer groente, remde de kanker niet af [38]. Wie zijn behandeling voor leefstijl uitstelt, neemt een echt risico. Wat leefstijl wél doet, merk je aan jezelf. Een operatie of bestraling kost seksuele functie en het ophouden van je plas, en geopereerden komen er het slechtst vanaf [39].

Krijg je hormoonbehandeling, dan hoort krachttraining erbij. Die behandeling verhoogt de kans op diabetes met ruwweg een kwart [40] en kost spiermassa. Krachttraining draait een deel van dat spierverlies terug, becijferden onderzoekers van de Australische Edith Cowan-universiteit [41]. De Europese urologenrichtlijn beveelt twaalf weken begeleide training aan waarin conditie en kracht allebei aan bod komen [42]; vraag ernaar, want vanzelf komt het niet.

Twee dingen hoor je zelden vooraf. Hormoonbehandeling maakt de kans op een depressie ruim 40 procent groter dan zonder die behandeling [43]. En mannen zonder partner overlijden vaker aan prostaatkanker, met een sterfterisico dat 29 tot 39 procent hoger ligt [44]. Niet omdat een relatie tegen kanker beschermt, maar omdat er dan iemand meekijkt en aandringt. Begeleiding met de partner erbij verlaagt vooral de spanning bij die partner [45], dus vraag of je partner mee mag. Wat verbinding verder oplevert, staat in ons artikel over sociale verbinding.

7. Conclusie

Prostaatklachten zijn geen onvermijdelijk onderdeel van ouder worden, en de kanker waar je bang voor bent volgt er niet uit. Wat er wel uit volgt is een periode waarin medisch gezien niets hoeft, en juist dan kun je zelf veel doen. Rond prostaatkanker kun je minder: voorkomen kun je hem niet, maar wel stuur je de kans op de agressieve vorm bij, met niet roken en een gezond gewicht.

Wat ons betreft begin je klein: schrap de koffie na een uur of zes 's avonds, houd twee weken bij hoe vaak je 's nachts opstaat, en maak een afspraak bij een bekkenfysiotherapeut.

Veelgestelde vragen

Bijlage: van onderzoekscijfers naar gewone taal

Voor wie de omgerekende cijfers wil kunnen narekenen.

• "Ongeveer drie keer zoveel kans op een vergrote prostaat" bij een verhoogde nuchtere bloedsuiker: uit odds ratio 2,98 [10].
• "Ruim twee extra punten" bij bekkenbodemtraining: 4,59 punten verbetering tegenover 2,30 met alleen medicatie; het verschil is 2,29 punten [11].
• "Nog geen twee punten" bij prostaatverkleinende middelen: 1,78 punt verbetering op de klachtenscore [14].
• "Ruim een kwart minder vaak plasklachten" bij matig actieve mannen: uit odds ratio 0,74. 1,00 min 0,74 is 0,26, dus ongeveer 26 procent lager [15].
• "Ruim één plasbeurt per nacht minder, tegenover ruim een halve": 1,39 plasbeurten minder met gedragsmaatregelen, 0,59 met een alfablokker [19].
• "17 procent meer prostaatkanker" bij vitamine E: uit hazard ratio 1,17. Absoluut komt dat neer op 1,6 extra gevallen per 1.000 persoonsjaren, dus ruwweg zestien per 1.000 mannen over tien jaar [22].
• "8 procent meer risico per vijf punten body-mass index" en "11 procent meer kans om eraan te overlijden": uit relatief risico 1,08 en 1,11 [25].
• "Ruim twee keer zoveel kans" bij prostaatkanker bij vader of broer: uit relatief risico 2,48; bij een broer 3,14 en bij twee naaste familieleden 4,39 [35].
• "Ongeveer 13 procent minder kans om aan prostaatkanker te overlijden" door testen: absoluut 0,22 procentpunt, oftewel 456 uitgenodigde mannen per voorkomen sterfgeval na 23 jaar [36].
• "29 tot 39 procent hoger sterfterisico" bij mannen zonder partner: uit een verhoging van 29 procent voor sterfte aan prostaatkanker en 39 procent voor sterfte door alle oorzaken [44].