Stress bij kinderen: zo herken je het en dit kun je als ouder doen

Spanning hoort bij opgroeien, zolang er herstel op volgt. Blijft de spanning weken hangen, dan valt er thuis meer te doen dan wachten op een verwijzing, al vervangt leefstijl geen hulp bij een kind dat echt vastloopt.

Leestijd: 10 minuten

Kernboodschappen

1. Spanning die overgaat hoort erbij. Spanning die weken blijft en waar geen herstel op volgt, niet.
2. Kinderen vertellen zelden dat ze gespannen zijn. Ze laten het zien: buikpijn, hoofdpijn, slechter slapen, terugtrekken, prikkelbaar zijn.
3. Een kind dat vlak en futloos overkomt kan net zo goed overbelast zijn als een kind dat zichtbaar gespannen is.
4. Vraag hoe lang het al duurt. Die vraag zegt meer dan de vraag hoe erg het is.
5. Klachten komen veel vaker voor dan een echte stoornis. Een sombere periode is iets anders dan een depressie.
6. Begin bij bewegen en slaap. Daar zie je thuis het snelst verschil, en over allebei is bij kinderen en jongeren het meeste bekend.
7. Thuis telt warmte en rust zwaarder dan strengheid. Grenzen stellen maakt een kind niet somber; sturen via schuld en schaamte wel.
8. Leefstijl staat naast professionele hulp, nooit in plaats daarvan. Worden de klachten na vier tot zes weken niet minder, of gaat je kind slechter functioneren, ga dan naar de huisarts of de jeugdgezondheidszorg.

1. Wat is langdurige stress bij kinderen?

Stress is de reactie van het lichaam op inspanning: het hart gaat sneller, het stresshormoon cortisol stijgt, en daarna zakt alles terug. Die korte piek richt geen schade aan [1]. Schadelijk wordt het als de spanning lang duurt en er geen volwassene is die het opvangt [1]. Blijft het cortisol lang hoog, dan remt dat bij kinderen de groei, de puberteit en de schildklier, en reageert het lichaam minder goed op insuline, het hormoon dat je bloedsuiker regelt [2].

2. Wat zijn de symptomen van stress bij kinderen?

Kinderen vertellen zelden uit zichzelf dat ze gespannen zijn; veranderingen in gedrag en lichamelijke klachten als buikpijn, misselijkheid en slecht slapen zijn vaak het eerste signaal [3]. De tabel hieronder is een hulpmiddel om te kijken, geen afvinklijst en geen diagnose.

Makkelijk te missen: een kind onder langdurige druk kan juist vlak worden, omdat het stresssysteem na een lange periode van zware stress afgevlakt kan gaan reageren [4]. Dat leest als "het gaat wel weer", maar kan het tegenovergestelde betekenen. En vraag ook sinds wanneer: hoe lang iets duurt zegt meer dan hoe erg het voelt [5].

3. Hoe vaak hebben kinderen last van stress?

Al scoort ongeveer een op de drie jongeren verhoogd op een somberheidsvragenlijst [6], een mentale aandoening heeft ongeveer een op de acht en een depressie drie op de honderd [7]. Een vragenlijst is geen diagnose. Wel begint bijna de helft van alle mentale aandoeningen vóór het achttiende jaar [8].

4. Waar komt de stress van je kind vandaan?

Eén oorzaak is er zelden; meestal stapelen school, vrienden en thuis zich op.

School, pesten en sociale media

Druk door schoolwerk is de meest genoemde stressbron: bijna de helft van de scholieren ervaart er veel druk door, tegen ongeveer een op de zes in 2001 [9,10]. Driekwart zegt dat die druk van henzelf komt [10]; het gesprek gaat dus vaak over de lat die je kind zichzelf oplegt.

Ongeveer een kwart van de kinderen wordt gepest [11]. Gepeste kinderen hebben bijna drie keer zoveel kans op depressieve klachten [12], en somber zijn maakt een kind ook een makkelijker doelwit [13]. Wacht dus niet tot het vanzelf overgaat.

Het verband tussen tijd op sociale media en somberheid of angst is klein, ook bij jongeren die al in behandeling zijn [14]; contact en ontspanning via een scherm beschermen juist [15]. Kijk eerder naar wát je kind doet dan naar het aantal uren.

Wat er thuis speelt

Kinderen die opgroeien in armoede hebben twee tot drie keer zoveel kans op mentale problemen [16]. Geld geven aan arme gezinnen vermindert de somberheids- en angstklachten van hun tieners, een van de weinige punten waar oorzaak en gevolg zijn aangetoond [17]. En ingrijpende ervaringen als scheiding, mishandeling, verwaarlozing of mentale problemen bij een ouder verhogen de kans op angst en somberheid later met ongeveer twee derde [18]. Dat is geen voorspelling voor één kind.

5. Wat kun je doen als je kind stress heeft?

Wat er thuis gebeurt is een van de weinige dingen waar je direct invloed op hebt. Weinig warmte en veel ruzie tussen de ouders verhogen de kans op depressie en angst, net als bovenop je kind zitten en problemen voor hem oplossen [19]. Grenzen stellen over bedtijd, schermgebruik of huiswerk is daarentegen geen risicofactor. De risicofactor is sturen via schuld en schaamte: "ik ben zó teleurgesteld in je", "daar doe je mij verdriet mee", of je kind negeren of afstandelijk behandelen tot het toegeeft [20]. Zet de druk dus op het gedrag ("om negen uur gaat de telefoon de kamer uit"), niet op de band tussen jullie.

Wat je concreet kunt doen:

• Luister goed en neem je kind serieus; help het benoemen wat het voelt [3].
• Houd ritme en structuur aan, zodat je kind weet waar het aan toe is [3].
• Geef ruimte om te kiezen en te falen: weten waar je kind is beschermt, alles regelen niet [19].
• Leg de nadruk op inzet in plaats van op cijfers; driekwart van de prestatiedruk komt van binnenuit [10].

Jij bent de belangrijkste bron van steun, ook als je puber daar niet naar lijkt te luisteren [21]. Tips staan op de JLAM-pagina over verbinding.

6. Hoe verminder je stress bij kinderen met leefstijl?

De onderdelen hieronder staan op volgorde van hoe sterk het bewijs is.

Bewegen: hier is de winst het grootst

Bewegen vermindert sombere gevoelens bij kinderen en jongeren, en daarvoor is het bewijs redelijk stevig [22]. Het effect is bescheiden, niet spectaculair, en het grootst bij tieners en bij kinderen die al klachten hebben [23]. Bij angst is het beeld wisselender: als er winst is, komt die vooral van matig tot intensief bewegen [24,25].

De gangbare dosis: drie keer per week, veertig tot vijftig minuten, twaalf weken achter elkaar [26]; laat je kind kiezen wat het leuk vindt. Het effect loopt niet via de weegschaal: het werkt ook als het gewicht niet verandert [27]. Ook minder zitten telt mee: elk uur extra zitten per dag hangt samen met meer somberheid later, en lichte activiteit zoals fietsen naar school juist met minder [28]. Meer staat in Kinderen bewegen te weinig.

Slaap: kort slapen drukt de stemming

Jongeren die kort slapen hebben ongeveer anderhalf keer zoveel kans op stemmingsklachten [29], en slaapproblemen gaan vaak vooraf aan een eerste depressie of andere mentale aandoening [30]. Kort je de slaap in een experiment in, dan worden jongeren somberder en prikkelbaarder en verdwijnt de goede stemming [31]; over alle leeftijden samen nemen ook angstklachten toe [32]. Slaapproblemen zijn goed te behandelen: praattherapie tegen slapeloosheid verbetert de slaap duidelijk [33], al is niet aangetoond dat daarmee ook de somberheid verdwijnt. Meer staat in Hoeveel slaap heeft een kind nodig?.

Eten en drinken: het hele patroon, niet één product

Kinderen die vooral groente, fruit, vezels en onbewerkte producten eten, hebben minder last van somberheid en angst dan kinderen die veel suiker, verzadigd vet en ultrabewerkt eten binnenkrijgen [34]. Ultrabewerkt is het eten uit de fabriek: frisdrank, koek, chips, gezoete ontbijtgranen, kant-en-klaarmaaltijden. Dat is bij kinderen geen klein hoekje van het menu: Nederlandse kinderen en tieners halen er ongeveer 75 procent van hun energie uit, tegen 61 procent bij de bevolking als geheel [51].

Tieners die veel frisdrank en andere suikerhoudende dranken drinken hebben ongeveer een derde meer kans op angstklachten [35], en wie het ontbijt overslaat ongeveer de helft meer [36]. Drie dingen die thuis het makkelijkst zijn: zet de drank op water, geef elke ochtend een ontbijt, en leg 's middags iets klaar dat geen pakje is - komkommer, een banaan, een handje noten. Let op met thee: gewone thee bevat cafeïne, net als cola en energiedrank. Voor een gespannen kind of een slechte slaper is kruidenthee zonder suiker een betere ruil [46].

Beter eten is overigens geen middel tegen een depressie; het verband loopt ook andersom, want een somber kind eet vaak minder goed [37]. En dat visolie of omega-3 bij kinderen tegen somberheid helpt, is niet aangetoond [38]. Meer over eten thuis staat in Overgewicht bij kinderen.

Ontspannen, buiten zijn en middelen

Buiten zijn in het groen verbetert de stemming en vermindert spanning direct daarna [39]. Dat het een angststoornis of depressie voorkomt, is niet aangetoond [40].

Van mindfulness (aandachttraining: oefenen om je aandacht bij het moment te houden) moet je minder verwachten: het effect op somberheid is bescheiden en op ervaren spanning klein [41]. Mindfulness in de klas gaf na een jaar geen verschil met gewoon lesgeven, en klassikale programma's leveren sowieso weinig op [42,43,44]. Meer vind je op de JLAM-pagina over ontspanning en in het artikel over omgaan met stress.

Bespreek bij een tiener ook middelen: jongeren die blowen hebben later vaker last van somberheid en gedachten aan zelfdoding, al is voor angst geen verband gevonden [45]. Cafeïne uit pepdrankjes en alcohol kunnen angstklachten versterken [46]. Zie Gezonde leefstijl voor pubers.

Foto: Eigen infographic van Stichting Je Leefstijl Als Medicijn

7. Wanneer zoek je hulp voor je kind?

Een sombere of gespannen week hoeft geen afspraak op te leveren; de meeste periodes gaan vanzelf over. Ga wel naar de huisarts of de jeugdgezondheidszorg als:

• de klachten na vier tot zes weken niet minder worden;
• je kind slechter gaat functioneren thuis, op school of met vrienden, ook als het pas kort speelt;
• het slaapprobleem blijft, ondanks een vast ritme;
• je kind zich sterk terugtrekt, of je aan een depressie denkt;
• er sprake is van gedachten aan zelfbeschadiging of zelfdoding. Dan bel je dezelfde dag.

De huisarts of jeugdarts sluit lichamelijke oorzaken uit en verwijst zo nodig door.

Over medicijnen zijn de cijfers gemengd. Van veertien onderzochte antidepressiva was er bij kinderen en jongeren maar één duidelijk beter dan een nepmiddel [47], en sinds 2004 staat op alle antidepressiva een waarschuwing dat ze bij kinderen en jongeren de kans op gedachten aan zelfdoding en op zelfdodingsgedrag verhogen [48]. Bespreek dat met de arts.

In de spreekkamer komt leefstijl waarschijnlijk niet vanzelf ter sprake: de Nederlandse depressierichtlijn noemt leefstijl zelf als onderwerp dat nog niet is uitgewerkt, en in de hoofdstukken over kinderen en jongeren staat geen advies over slaap, bewegen of voeding [49]. Alleen de Britse richtlijn raadt een beweegprogramma aan, in een tekst uit 2005 [50]. Vraag er dus zelf naar.

8. Wat zeg je dan?

Ouders weten meestal wel dát ze het gesprek moeten voeren, maar niet hoe ze beginnen. Deze zinnen sluiten aan bij de adviezen hierboven.

9. Conclusie

De signalen zeggen op zichzelf nog weinig; hoe lang ze er al zijn zegt meer. Vraag dus sinds wanneer het zo gaat.

Bewegen en slaap zijn de pijlers met het duidelijkste effect, minder zitten telt apart mee, en thuis maakt de manier waarop je stuurt meer verschil dan strengheid. Kies één haalbaar ding: een vaste bedtijd, fietsen naar school, of aan tafel vragen sinds wanneer het niet lekker gaat, en dan even niets zeggen.

En als de klachten blijven: leefstijl blijft nuttig, maar de behandeling komt van de huisarts of de jeugdgezondheidszorg.

Veelgestelde vragen