Overgewicht bij kinderen: 6 dingen die thuis wél werken

Auteur: Jaap Versfelt

Kernboodschappen van dit artikel (leestijd 15 minuten)

1. Of een kind overgewicht heeft, hangt af van gewicht, lengte, leeftijd en geslacht. De volwassen grens van BMI 25 geldt niet voor kinderen. Vier gegevens invullen in de rekentool in dit artikel, en je weet het binnen een paar seconden.
2. Een op de acht Nederlandse kinderen heeft overgewicht, en dat is nu al te merken. Ongeveer een kwart van de kinderen met obesitas heeft een combinatie van buikvet, hoge bloeddruk, een ontregelde bloedsuiker en ongunstige bloedvetten. Ruim vier op de tien kinderen met overgewicht heeft vet in de lever.
3. Verdwijnt het overgewicht vóór de volwassenheid, dan is het latere risico op diabetes, hoge bloeddruk en aderverkalking hetzelfde als bij een kind dat nooit te zwaar was. Daarom loont het om nu te beginnen.
4. Je kind hoeft meestal niet af te vallen. Blijft het gewicht gelijk terwijl je kind in de lengte groeit, dan verbetert de verhouding tussen gewicht en lengte vanzelf.
5. Driekwart van de energie die Nederlandse kinderen binnenkrijgen komt uit de fabriek. Wat er in huis is, wordt gegeten; daar begin je thuis.
6. Bewegen maakt een kind maar weinig lichter, maar het lichaam gaat er beter door op insuline reageren, en bij stevig bewegen verdwijnt er vet uit de lever. Genoeg slaap, met het scherm de slaapkamer uit, hoort bij hetzelfde pakket.
7. Praat met je kind over gezond eten en over wat zijn lichaam kan, niet over zijn gewicht. Kom je er thuis niet uit, dan begint de hulp bij de jeugdarts of de huisarts.

1. Wanneer heeft een kind overgewicht, en hoe vaak komt het voor?

Of een kind te zwaar is, lees je niet af aan het gewicht alleen. Artsen gebruiken de BMI, de body mass index: het gewicht in kilo's gedeeld door de lengte in meters in het kwadraat. Een kind van 30 kilo en 1,25 meter heeft dus een BMI van 30 gedeeld door 1,56, dat is 19,2.

Bij volwassenen begint overgewicht bij een BMI van 25 en obesitas bij 30. De grenzen van 25 en 30 werken bij kinderen niet, want kinderen groeien. Een kleuter is van nature slanker dan een tiener: bij een jongen van 5 begint overgewicht al bij een BMI van 17,4, bij een jongen van 18 pas bij 25,0. De grens schuift dus mee met de leeftijd en verschilt bovendien tussen jongens en meisjes [1, 2, 4].

Zelf rekenen hoeft niet. Vul hieronder vier dingen in: leeftijd, geslacht, lengte en gewicht van je kind. Binnen een paar seconden zie je de BMI en of die boven de grens voor die leeftijd ligt.

De tool gebruikt de internationale IOTF-grenswaarden, dezelfde die de Nederlandse jeugdgezondheidszorg gebruikt [2, 4].

Bij een op de vier kinderen met te veel lichaamsvet ziet de BMI het niet [3]. Kijk daarom ook naar de groeicurve die de jeugdarts bijhoudt. Buigt de gewichtslijn sneller omhoog dan de lengtelijn, laat het dan nakijken [4].

Volgens de cijfers van het RIVM had in 2025 ruim 12 procent van de kinderen van 4 tot en met 17 jaar overgewicht, een op de acht; bij bijna 3 procent gaat het om obesitas [5]. Bij kinderen van laagopgeleide ouders komt obesitas drie keer zo vaak voor als bij kinderen van hoogopgeleide ouders [6].

2. Wat doet overgewicht nu al met het lichaam?

Insuline is het hormoon dat suiker uit het bloed naar de spieren en organen brengt. Bij te veel buikvet reageren spieren en organen minder goed op insuline. De alvleesklier maakt er dan steeds meer van om de bloedsuiker normaal te houden. Die verminderde reactie heet insulineresistentie, en bij kinderen is dat de centrale ontregeling achter het metabool syndroom [7].

De schade is er al op de kinderleeftijd. Ongeveer een kwart van de kinderen met obesitas heeft het metabool syndroom [8]. Bovenop het buikvet gaat het dan om een hoge bloeddruk, een te hoge bloedsuiker en ongunstige vetten in het bloed [7]. Ruim vier op de tien kinderen met overgewicht heeft vet in de lever [9]. Een voorstadium van diabetes type 2 komt bij kinderen met obesitas drie keer zo vaak voor als bij kinderen met een gezond gewicht [10].

Hoe dat afloopt, hangt af van wat er de komende jaren gebeurt. Verdwijnt het overgewicht vóór de volwassenheid, dan heeft je kind later dezelfde kans op diabetes type 2, hoge bloeddruk en aderverkalking als een kind dat nooit te zwaar was. Houdt een kind het overgewicht tot in de volwassenheid, dan ligt de kans op diabetes type 2 ruim vijf keer zo hoog en op hoge bloeddruk bijna drie keer [11].

3. Waar komt overgewicht bij kinderen vandaan?

Het aanbod telt zwaar mee. Van alle energie die Nederlandse kinderen en tieners binnenkrijgen, komt 75 procent uit ultrabewerkt eten en drinken [12]. Ultrabewerkt betekent: fabrieksproducten met ingrediënten die je thuis niet in de kast hebt, zoals kunstmatige zoetstoffen en emulgatoren. Je herkent ze aan de lange ingrediëntenlijst. Frisdrank, koek, chips en kant-en-klaarmaaltijden vallen eronder, en in het Nederlandse onderzoek ook al het brood. Tieners die er veel van eten, hebben meer kans op overgewicht dan tieners die er weinig van eten [13].

Reclame doet daar een schep bovenop. Kinderen die reclame voor snacks en frisdrank zien, eten er direct meer van en kiezen het vaker [14]. Na reclame op tv of in een spelletje eten ze zo'n 60 kilocalorieën extra, ongeveer een handje chips [15].

Ook slaap speelt mee: kinderen die te kort slapen, hebben meer kans op overgewicht, vooral tussen 3 en 13 jaar [16].

En aanleg verschilt sterk. Tussen kinderen met de minste en de meeste erfelijke aanleg loopt het gewichtsverschil op tot ongeveer 12 kilo op hun achttiende [17]. Dat verschil ontstaat pas in de vroege kinderjaren. Daarom kan in hetzelfde gezin het ene kind slank blijven en het andere aankomen bij hetzelfde eten. Voor dat tweede kind telt de omgeving thuis zwaarder, en daar kun je iets aan doen.

Soms speelt een ziekte mee, of een medicijn dat als bijwerking gewicht geeft. De huisarts of jeugdarts kan dat nakijken [18, 20].

4. Moet mijn kind afvallen?

Meestal niet. Blijft het gewicht gelijk terwijl je kind in de lengte doorgroeit, dan verbetert de verhouding tussen gewicht en lengte vanzelf [18]. Afvallen wordt pas een behandeldoel als een kind bijna is uitgegroeid; zolang het nog groeit, is het gewicht gelijk houden ook bij obesitas het doel. Wat dan het doel is, bepaalt de zorgverlener samen met jullie [19]. Streng lijnen is bij kinderen af te raden: het is niet vol te houden en werkt het jojo-effect in de hand [20].

Gelijk blijven gaat alleen niet vanzelf. Hieronder staan de zes dingen die thuis het verschil maken, te beginnen bij het drinken.

5. Gezond eten voor kinderen: de eerste drie stappen

Stap 1: begin bij wat je kind drinkt

Frisdrank, sap, pakjes drinken en aanmaaklimonade zijn een goede plek om te beginnen. In een pakje appelsap zitten vijf klontjes suiker [21]. Kinderen die minder suikerhoudende dranken drinken, komen minder aan [22]. Voor puur vruchtensap wijst het onderzoek dezelfde kant op, al is dat bewijs veel zwakker [23]. Water, halfvolle melk of thee zonder suiker op tafel en in de broodtrommel is dan de eerste stap [49]. Een kan water met een schijfje citroen of komkommer in de koelkast helpt om het vol te houden.

Stap 2: minder ultrabewerkt eten, en dus minder in huis

Wat er in huis is, wordt gegeten. Wat ouders in huis halen en wat ze zelf eten, hangt het duidelijkst samen met wat een kind eet [24]. Koop koek, chips en snoep daarom liever niet dan dat je er aan tafel over onderhandelt. Onderhandelen aan tafel maakt van snoep al snel iets om te winnen. Staat het er toch, dan helpt uit het zicht leggen, met de fruitschaal op tafel [21].

Verbieden wat wél in huis is, werkt averechts: zodra het verboden eten binnen bereik is, eet een kind er juist te veel van [25]. Meisjes die thuis streng beperkt werden in wat ze mochten eten, aten in onderzoek vaker door zonder honger [26]. In plaats van verbieden kun je beter ritme geven: drie maaltijden en niet vaker dan vier keer per dag iets tussendoor [27]. Wat dat is, kies je zelf, en een van die momenten mag best iets lekkers zijn.

Bij een groeiend kind gaat het om ruilen, niet om schrappen. Ruil witbrood voor volkoren, cornflakes voor havermout, koek voor fruit of een handje noten, en frisdrank voor water. Het helpt als er bij elke maaltijd eiwit op tafel staat: vlees, vis, eieren, zuivel of peulvruchten. Een groeiend lichaam heeft die bouwstoffen nodig [21]. Meer over wat ultrabewerkt eten met het lichaam doet lees je in Ultrabewerkt voedsel.

Stap 3: eet samen, en houd de rollen helder

Kinderen eten gezonder als de tv uit is tijdens het eten, als de ouders hetzelfde eten als hun kind en als de sfeer aan tafel ontspannen is [28]. Gezinnen die vaker samen eten, eten gemiddeld ook iets gezonder [29].

De rolverdeling is simpel: jij bepaalt wat er wanneer op tafel komt, je kind bepaalt hoeveel het daarvan eet [25]. Zo leert je kind zelf voelen wanneer het genoeg heeft. Het bord leeg laten eten past niet bij die rolverdeling. Eten als beloning of troost past er ook niet bij: kinderen die met eten getroost worden, grijpen bij verdriet zelf naar eten [30]. Troosten kan ook met aandacht, een knuffel of samen iets doen.

6. Bewegen, slapen en praten: de andere drie

Stap 4: bewegen, voor de insuline en niet voor de kilo's

Verwacht van bewegen weinig gewichtsverlies: sport verlaagt de BMI van een kind maar een klein beetje [31]. Het lichaam gaat er wel beter door op insuline reageren [32]. Bij minstens drie keer per week een uur stevig bewegen verdwijnt er ook vet uit de lever [33]. Dat zijn twee plekken waar overgewicht nu al schade doet.

Het advies voor kinderen is elke dag een uur matig intensief bewegen, zoals fietsen of buiten spelen, en drie keer per week iets waar spieren en botten sterker van worden, zoals klimmen, springen of voetballen [34]. Dat uur bewegen hoef je niet zelf te organiseren: fietsen naar school, het schoolplein, buitenspelen en sport tellen allemaal mee. Hoe je een kind dat liever binnen zit in beweging krijgt, lees je in Kinderen bewegen te weinig.

Stap 5: genoeg slaap, en het scherm de slaapkamer uit

Een kind van 6 tot 12 jaar heeft 9 tot 12 uur slaap per nacht nodig, een tiener 8 tot 10 uur [35]. Kinderen met een telefoon of tablet in de slaapkamer slapen korter en slechter [36]. Te kort slapen vergroot de kans op overgewicht [16]. Wat helpt: schermen die 's avonds in de woonkamer blijven, ook die van de ouders, en vaste bedtijden, ook in het weekend. Hoeveel slaap bij welke leeftijd hoort en hoe je dat regelt, staat in Hoeveel slaap heeft een kind nodig?.

Stap 6: praat over gezondheid, niet over gewicht

Bij ouders die met hun kind over gewicht en figuur praten, komt verstoord eetgedrag vaker voor. Bij tieners met overgewicht ging praten over gezond eten juist samen met minder lijnen en minder ongezond afvalgedrag [37]. Schaamte over het lichaam leidt bij kinderen tot eetbuien, terugtrekken en minder bewegen [38]. Praat liever over wat je kind kan: harder fietsen, langer meedoen met gym, beter slapen. De weegschaal kan buiten het gesprek blijven, en wekelijks wegen hoeft niet: de jeugdarts volgt de groeicurve. Hoe je de spanning van school en vriendjes bespreekbaar maakt, lees je in Stress bij kinderen.

7. Waar haal je hulp?

Kom je er thuis niet uit, of heeft je kind obesitas, begin dan bij de jeugdgezondheidszorg of de huisarts [18]. Een kinderdiëtist helpt bij wat er op tafel komt, ook als het doel alleen is dat het gewicht gelijk blijft. Een kinderleefstijlcoach begeleidt kind en gezin bij eten, bewegen, slaap en gewoontes.

Bij obesitas is een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) de behandeling van eerste keus: begeleiding voor het hele gezin, met eten, bewegen en gedrag samen. Reken op twee jaar: een jaar nieuwe gewoontes leren, een jaar volhouden [19, 39]. Veel gemeenten werken daarvoor samen in Kind naar Gezonder Gewicht. Het gezin krijgt daar één vast aanspreekpunt: de centrale zorgverlener [40].

Zulke begeleiding leidt niet tot meer eetstoornissen: tijdens de behandeling namen eetstoornisklachten eerder af dan toe [41]. Verwacht er geen snelle kilo's van; de verhouding tussen gewicht en lengte verandert maar weinig [42, 43]. Bij jongeren gaat de kwaliteit van leven er wel iets op vooruit [43].

8. Wat is anders bij pubers?

Een puber bepaalt steeds meer zelf wat hij eet en koopt. Sturen op wat er in huis is werkt bij een puber nog steeds. Praten over gewicht werkt bij tieners averechts [37]. Hoe je een puber meekrijgt in eten, bewegen en slapen zonder strijd, lees je in Gezonde leefstijl voor pubers.

9. Conclusie

Overgewicht bij een kind is nu al te merken aan de insuline, de lever en de bloeddruk. Verdwijnt het vóór de volwassenheid, dan is de kans op diabetes, hoge bloeddruk en aderverkalking later niet hoger dan bij een kind dat nooit te zwaar was. Je kind hoeft daarvoor meestal niet af te vallen; gelijk blijven tijdens de groei is genoeg. Thuis begin je bij wat er in huis is en op tafel komt: water in plaats van frisdrank en sap, minder uit de fabriek, samen eten met de tv uit. Bewegen maakt het lichaam gevoeliger voor insuline; te kort slapen vergroot juist de kans op overgewicht. Praten over gezondheid in plaats van over gewicht houdt je kind aan boord. Lukt het thuis niet, dan is de jeugdarts of de huisarts de eerste stap. Meer over eten, bewegen, slaap en schermen bij kinderen vind je in Gezonde leefstijl voor kinderen.

Veelgestelde vragen