Welke bloedwaarden laten meten, en wanneer?

Kernboodschappen van dit artikel (leestijd 11 minuten)

• Voor wie meten zin heeft: Meten heeft zin bij overgewicht of een grote buikomvang plus een risicofactor, zoals hoge bloeddruk of diabetes in de familie. Ook vanaf 35 jaar met overgewicht.

• Negen waarden: Ze zeggen iets over je bloedsuiker, je bloedvetten, je lever, ontsteking in je lichaam en je vitamine D. Bij vier waarden gaan we verder dan de richtlijnen.

• Bloedvetten: Bij je bloedvetten kijken wij vooral naar de verhouding tussen triglyceriden en HDL. LDL-cholesterol en ApoB beoordeel je nooit los, maar samen met je andere waarden.

• Eén meting is geen diagnose: Je bloedsuiker schommelt van meting tot meting. Een afwijkende bloedsuiker laat je daarom eerst herhalen.

• Bloed uit je arm, in een lab: Telt je bloedsuiker mee voor de diagnose diabetes, dan hoort het bloed uit een ader te komen, niet uit een vingerprik. Vraag je huisarts om de metingen en neem de gesprekskaart mee.

• Zelf laten testen kan ook: Je betaalt het dan zelf. Laat een arts de uitslag met je bespreken.

• Wat je zelf doet: Anders eten, meer bewegen, beter slapen en minder stress kunnen je bloedsuiker, bloedvetten en leverwaarden verbeteren.

• Opnieuw meten: Hoe snel je opnieuw meet, hangt af van je uitslag. Ben je met je leefstijl aan de slag, dan zie je na 3 tot 6 maanden wat je aanpak doet. Houd je uitslagen bij op het invulblad Mijn waarden.

1. Voor wie is bloedwaarden laten meten zinvol?

Een algemene gezondheidscheck bij mensen zonder klachten of risicofactoren verandert de kans om te overlijden niet [1]. Gericht meten heeft wel zin. De Nederlandse huisartsenrichtlijn adviseert elke 3 jaar een bloedsuikermeting als je ouder bent dan 45 en een van deze risicofactoren hebt [2]:

• een BMI (je gewicht in verhouding tot je lengte) van 27 of hoger

• een ouder, broer of zus met diabetes type 2

• hoge bloeddruk

• een laag HDL-cholesterol (het "goede" cholesterol) of hoge triglyceriden (een soort bloedvet)

• een hart- en vaatziekte, of een grote kans daarop

• een Turkse, Marokkaanse of Surinaamse achtergrond; bij een Hindostaanse achtergrond geldt het al vanaf 35 jaar

Internationale richtlijnen beginnen eerder: bij overgewicht (BMI vanaf 25, bij een Aziatische achtergrond vanaf 23) plus een risicofactor, op elke leeftijd [3]. De Amerikaanse diabetesvereniging raadt meten ook aan vanaf 35 jaar [3], de Amerikaanse taskforce bij 35 tot 70 jaar met overgewicht [4]. Wij volgen hen, zodat je eerder weet hoe je ervoor staat.

Twijfel je? Beantwoord dan de zeven vragen in ons artikel Metabole gezondheid meten. Zeg je op één of meer vragen ja, dan past meten bij jou.

2. Welke bloedwaarden laten meten? De negen waarden

De eerste zeven waarden komen uit ons artikel Metabole gezondheid meten. Twee waarden komen erbij: LDL-cholesterol (een soort cholesterol in je bloed) en ApoB.

• Waarde: Wat het zegt: Gezond: Grijs gebied: Ongezond

• Nuchtere glucose (mmol/l): Je bloedsuiker na minstens 8 uur niets eten: onder 5,5: 5,5 tot 7: 7 of hoger

• HbA1c (mmol/mol): Je gemiddelde bloedsuiker over de afgelopen 2 tot 3 maanden: onder 39: 39 tot 48: 48 of hoger

• Nuchtere insuline (uU/ml): Hoeveel insuline je lichaam nodig heeft om je bloedsuiker op peil te houden: 2 tot 5: 5 tot en met 15: boven 15

• Triglyceriden/HDL-ratio: De verhouding tussen twee bloedvetten; voor ons de belangrijkste bloedvetwaarde: Man: onder 0,87. Vrouw: onder 1,33: Man: 0,87-1,74. Vrouw: 1,33-2,00: Man: boven 1,74. Vrouw: boven 2,00

• CRP (mg/l), gemeten als je geen infectie of acute ontsteking hebt: Of er ontsteking in je lichaam is: onder 1: 1-3: boven 3

• Vitamine D (nmol/l): Hoeveel vitamine D in je bloed zit: 75-150: 50-75: onder 50

• GGT (U/l): Een leverwaarde: onder 40: 40-100: boven 100

• LDL-cholesterol (mmol/l): Een soort cholesterol; zegt pas iets samen met je andere waarden: tot en met 3; bij een grote kans op hart- en vaatziekten lager: boven 3 en onder 5: bespreek je samen met je andere waarden: 5 of hoger: ga altijd naar je huisarts

• ApoB (g/l): Het aantal vetdeeltjes in je bloed dat aderverkalking kan veroorzaken: tot en met 1,0; bij een grote kans op hart- en vaatziekten lager: boven 1,0: bespreek je samen met je andere waarden: -

Wat elke waarde betekent en wat je eraan kunt doen, lees je in Uitleg per bloedwaarde.

Waar komen deze grenzen vandaan?

Geen van deze grenzen stelt op zichzelf een diagnose. Dat doet je arts. De grenzen voor insuline, de triglyceriden/HDL-ratio, CRP, vitamine D en GGT komen uit ons artikel; het zijn geen richtlijngrenzen.

Nuchtere glucose. Het grijze gebied begint bij 5,5, de grens uit ons artikel; de Amerikaanse richtlijn gebruikt 5,6 [3]. Je huisarts noemt een nuchtere glucose onder 6,1 mmol/l normaal en van 6,1 tot 7,0 licht verhoogd. Vanaf 7,0 kan het diabetes zijn [2].

HbA1c. De Amerikaanse richtlijn noemt 39 tot en met 47 mmol/mol een voorstadium van diabetes, en 48 of hoger diabetes [3]. Je huisarts gebruikt HbA1c niet om diabetes op te sporen; internationale richtlijnen doen dat wel [2, 3].

Nuchtere insuline. Een waarde van precies 5 valt bij ons in het grijze gebied. Elk lab meet insuline op een eigen manier [5]. Vergelijk je uitslag daarom alleen met je eigen eerdere uitslagen uit hetzelfde lab.

Triglyceriden/HDL-ratio. Voor ons is dit de belangrijkste bloedvetwaarde: hij helpt je LDL-cholesterol en ApoB te duiden. Je deelt je triglyceriden door je HDL-cholesterol, allebei in mmol/l. Een lage ratio sluit een hoog LDL-cholesterol of ApoB niet uit.

CRP. Vraag om de gevoelige meting, hs-CRP: daarvoor gelden deze lage grenzen. Een hs-CRP boven 2 of 3 hangt samen met een grotere kans op hart- en vaatziekten. Maar er is te weinig bewijs dat meten zonder klachten iets oplevert [6].

Vitamine D. Deskundigen zijn het niet eens over de beste vitamine D-waarde. Ook hier is te weinig bewijs dat meten zonder klachten iets oplevert [7]. Hoor je bij een groep die extra vitamine D nodig heeft, dan hoef je niet op een meting te wachten [8]. Het Voedingscentrum noemt onder meer zwangeren, 70-plussers en mensen met een donkere huid [9]. Zie ook Waar zit vitamine D in?.

GGT. GGT wordt niet standaard bij iedereen gemeten. GGT kan stijgen door vet in je lever, maar ook door alcohol en sommige medicijnen [10].

LDL-cholesterol. De huisartsenrichtlijn noemt een LDL-cholesterol boven 3 mmol/l afwijkend op een labuitslag. Dat is geen streefwaarde: je huisarts kijkt naar je totale kans op hart- en vaatziekten. Bij een grote kans is een lagere waarde beter [11]. Waarom je LDL-cholesterol nooit los beoordeelt, legt dr. Yvo Sijpkens uit in Verzadigd vet en cholesterol. Is je LDL-cholesterol 5 mmol/l of hoger, ga dan altijd naar je huisarts: het kan erfelijk hoog cholesterol zijn [12]. Eet je minder koolhydraten, dan kan je LDL-cholesterol stijgen. In een begeleid koolhydraatarm programma voor mensen met diabetes type 2 steeg het na een jaar gemiddeld 10 procent; ApoB bleef gelijk [13]. Laat het dan na enkele maanden opnieuw meten, samen met je triglyceriden/HDL-ratio.

ApoB. De huisartsenrichtlijn noemt een ApoB boven 1,0 g/l afwijkend, maar laat ApoB niet standaard meten [11]. De Europese cholesterolrichtlijn noemt ApoB meten vooral nuttig bij hoge triglyceriden, diabetes, ernstig overgewicht of een heel laag LDL-cholesterol. Bij hoge triglyceriden is een berekend LDL-cholesterol minder betrouwbaar; ApoB geeft dan een beter beeld [12]. Laat ApoB daarom meten als je triglyceriden hoog zijn of als je diabetes hebt [12]. Ook ApoB beoordeel je niet los: je arts weegt het samen met je andere waarden en je totale kans op hart- en vaatziekten. Bij een grote kans is een lagere waarde beter [12].

Bij vier waarden gaan wij verder dan de richtlijnen: insuline (het hormoon dat je bloedsuiker regelt), CRP (een ontstekingswaarde), vitamine D en GGT. Je insuline stijgt vaak al jaren voordat je bloedsuiker stijgt, en CRP laat sluimerende ontsteking zien. Meet je huisarts deze waarden niet, dan kun je ze zelf laten meten.

3. Bloedwaarden laten meten: via de huisarts of zelf?

• Via je huisarts: Maak een afspraak en neem de gesprekskaart mee, geprint of op je telefoon. Daarop staat waarom je komt, welke waarden je wilt laten meten en op welke richtlijnen je verzoek steunt. Ook bespreek je je medicijnen, wat je zelf gaat doen en wanneer je opnieuw meet. Je huisarts beslist welke waarden bij jouw situatie passen.

• Nuchter, uit je arm: Laat je bloed 's ochtends nuchter afnemen, uit een ader in je arm, door een lab. Nuchter betekent: minstens 8 uur niets eten [3]. Een bloedsuikermeter voor thuis is niet bedoeld voor de diagnose diabetes [14].

• Zelf laten testen: Dat kan bij een commerciële aanbieder. Kijk of het bloed uit een ader komt en of een arts de uitslag met je bespreekt. Testen zonder reden kan toevalsbevindingen geven, met meer onderzoek als gevolg [15].

• Insuline in hetzelfde lab: Laat je nuchtere insuline steeds in hetzelfde lab meten. Hetzelfde bloed geeft in twee labs een andere uitslag [5].

4. Wat doe je met je uitslag?

Eén uitslag is geen diagnose. Je nuchtere bloedsuiker kan bij een volgende meting anders uitvallen [16]. Laat een afwijkende uitslag daarom eerst herhalen. Zonder klachten stelt je huisarts diabetes meestal vast bij twee nuchtere waarden van 7,0 mmol/l of hoger, op twee dagen [2]. Blijkt het diabetes type 2, vertel het dan aan je ouders, broers en zussen. Zij kunnen met hun huisarts bespreken of een bloedsuikermeting bij hen past [2].

Bespreek ook deze uitslagen met je huisarts:

• Cholesterol: een LDL-cholesterol boven 3 mmol/l of een ApoB boven 1,0 g/l is op zichzelf geen alarmsignaal. Je huisarts bekijkt het samen met je andere waarden en je kans op hart- en vaatziekten [11]. Is je LDL-cholesterol 5 mmol/l of hoger, ga dan altijd naar je huisarts [12].

• Lever: is je GGT of een andere leverwaarde afwijkend, dan kan je huisarts vervolgonderzoek doen, zoals extra bloedonderzoek of een echo van je buik [10].

Zit je uitslag in het grijze gebied of hoger, dan kun je zelf veel doen. Een leefstijlprogramma gaf mensen met een verhoogde bloedsuiker 58 procent minder kans op diabetes type 2. Het doel was minstens 7 procent gewichtsverlies en 150 minuten bewegen per week [17]. Ook een beetje afvallen helpt al. Een voorstadium kan zo ook weer verdwijnen; dat lees je in Prediabetes omkeren.

Horen dat je een voorstadium van diabetes hebt, leidt niet vanzelf tot ander gedrag [18]. De vijf leefstijlpijlers helpen je verder:

• Voeding: Kies onbewerkt eten: vlees, vis, eieren, volle zuivel, groenten en noten. Hoe je met minder koolhydraten je bloedsuiker verbetert, lees je in Insulineresistentie omkeren. Heb je vet in je lever, lees dan hoe je leververvetting aanpakt. Zie voeding.

• Beweging: Bouw toe naar minstens 150 minuten bewegen per week [17], met ook krachttraining. Zie beweging.

• Slaap en stress: Stress kan je bloedsuiker verhogen [3]. Te weinig slaap maakt je lichaam minder gevoelig voor insuline. Zie slaap en stress en ontspanning.

• Verbinding: In een supportgroep vind je ervaringsgenoten en begeleiding. Zie ook verbinding.

5. Hoe vaak laat je je bloedwaarden meten?

• Normale uitslag: ben je ouder dan 45 met een risicofactor uit hoofdstuk 1, dan meet je huisarts je bloedsuiker elke 3 jaar [2].

• Bloedsuiker in ons grijze gebied (5,5 tot 6,1): meet na 3 tot 6 maanden opnieuw. HbA1c laat je gemiddelde bloedsuiker van de afgelopen 2 tot 3 maanden zien [3], dus eerder meten zegt weinig.

• Licht verhoogde bloedsuiker (6,1 tot 7,0): je huisarts meet na 3 maanden opnieuw en daarna elk jaar [2].

• LDL-cholesterol (en ApoB, als je die liet meten): ben je minder koolhydraten gaan eten, meet dan na 3 tot 6 maanden opnieuw, met je triglyceriden/HDL-ratio. Verder zoals je huisarts adviseert.

• Insuline, CRP en GGT: herhaal ze samen met je bloedvetten om te zien wat je aanpak doet. Een CRP boven 3 laat je nog eens meten als je niet ziek bent.

• Vitamine D: opnieuw meten is meestal niet nodig, ook niet als je vitamine D slikt [8].

6. Wat verandert er als je medicijnen gebruikt?

Gebruik je medicijnen voor je bloedsuiker of bloeddruk? Als je flink afvalt of minder koolhydraten eet, kun je daar minder van nodig hebben. Bij medicijnen voor je bloedsuiker gebeurt dat vaak [13]. Laat je arts de dosis dan op tijd aanpassen, zodat je bloedsuiker of bloeddruk niet te laag wordt.

Gebruik je een SGLT2-remmer, een bloedsuikermedicijn dat suiker via je plas afvoert? Dan kan vasten of streng koolhydraatarm eten een gevaarlijke verzuring van je bloed geven [2]. Overleg dan eerst met je huisarts.

7. Conclusie

Meten heeft zin bij overgewicht of een grote buikomvang plus een risicofactor, en vanaf 35 jaar met overgewicht. Neem de gesprekskaart mee naar je huisarts en laat een afwijkende bloedsuiker eerst herhalen. Met eten, bewegen, slaap en minder stress kun je veel van deze waarden verbeteren. Houd je uitslagen bij op het invulblad, zodat je ziet wat je aanpak doet.

Veelgestelde vragen