Vleesbomen in de baarmoeder: wat je zelf kunt doen

Kernboodschappen van dit artikel (leestijd 9 minuten)

1. Vleesbomen (myomen) zijn goedaardige gezwellen van de baarmoederspier. De meeste vrouwen krijgen ze; een kwart tot een derde krijgt er klachten van.
2. Anders eten of afvallen laat een bestaande vleesboom niet verdwijnen. Leefstijl gaat bij vleesbomen over de kans dat er nieuwe bijkomen.
3. Vier metingen leveren wel iets op: je ijzervoorraad (ferritine), je vitamine D, je tailleomtrek en je bloeddruk. Vraag er zelf om: de Nederlandse richtlijnen zeggen niets over leefstijl.
4. Ferritine is je ijzervoorraad. Die voorraad kan leeg zijn terwijl de gewone bloedarmoede-uitslag normaal is; dan ben je toch moe.
5. Vitamine D slikken remde bij vrouwen met een tekort de groei van de vleesboom. Of het ook je bloedverlies of je pijn scheelt, is nooit gemeten.
6. Vraag je arts om een ferritinebepaling en om álle behandelmogelijkheden: er ligt meer tussen afwachten en je baarmoeder laten verwijderen dan je vaak te horen krijgt. Met een kinderwens zeg je dat vóór de keuze.

1. Wat zijn vleesbomen in de baarmoeder, en waaraan herken je ze?

Een vleesboom is een goedaardig gezwel van het spierweefsel van de baarmoeder. Vleesbomen groeien op de vrouwelijke hormonen oestrogeen en progesteron: daarom komen ze op in de vruchtbare jaren en worden ze na de overgang meestal kleiner. Bij vrouwen met een Afrikaanse achtergrond komen ze ook op jongere leeftijd op [1]. Elke vleesboom groeit uit één ontspoorde cel en gaat daardoor zijn eigen gang: de meeste groeien langzaam, een enkele verdubbelt binnen een half jaar en een enkele wordt vanzelf kleiner [2].

Waar de vleesboom zit, bepaalt de klachten meer dan zijn grootte. Vier klachten komen het vaakst voor:

• Hevig en langdurig menstrueel bloedverlies, de klacht die het vaakst tot een ingreep leidt.
• Vaak moeten plassen, plotselinge aandrang, verstopping, een opgezette buik, rugpijn.
• Moeheid, kortademigheid bij inspanning en slecht kunnen nadenken, door ijzergebrek na jarenlang bloedverlies. Van de oorzaken van hevig menstrueel bloedverlies springt de vleesboom er het duidelijkst uit [3].
• Pijn bij de menstruatie of bij het vrijen.

Herken je deze klachten, wacht er dan niet mee: Amerikaanse vrouwen wachtten gemiddeld bijna vier jaar voordat ze hulp zochten [4], terwijl vrouwen met vleesbomen op vragenlijsten over kwaliteit van leven even slecht scoren als mensen met een hartziekte [5]. De huisarts is de eerste stap. Bij een inwendige echo wordt een dunne staaf via de vagina ingebracht; die laat zien hoeveel vleesbomen er zijn, hoe groot ze zijn en waar ze zitten, en zo nodig verwijst de huisarts je door naar de gynaecoloog [6]. Eerst: de vier signalen waarbij je niet wacht.

2. Vier signalen waarbij je niet wacht

De meeste klachten van een vleesboom zijn vervelend. Gevaarlijk zijn ze meestal niet. Bij deze vier signalen wacht je niet; bel je huisarts, en bij het laatste punt de huisartsenpost of 112:

• Je lekt door, ook met dubbele bescherming, of verliest stolsels groter dan een 2-euromunt.
• Duizelig bij opstaan, kortademig bij een trap oplopen of hartkloppingen: de tekenen van bloedarmoede door bloedverlies.
• Een zwelling in je buik die in korte tijd duidelijk groter wordt.
• Plotselinge, hevige buikpijn die niet zakt. Een vleesboom aan een steel kan om die steel draaien; dat is een reden voor spoed.

3. Vier metingen die je deze maand kunt laten doen

In de Nederlandse richtlijnen over vleesbomen staat geen woord over leefstijl [6, 7]. Om de vier metingen hieronder moet je dus zelf vragen. Geen van de vier laat een bestaande vleesboom verdwijnen: de eerste laat zien wat de vleesboom met jou doet, de andere drie gaan over de kans dat er nieuwe bijkomen. We beginnen bij wat je nu al voelt: je moeheid.

Meting 1: je ijzervoorraad (ferritine)

Ben je moe, kortademig bij inspanning of kun je slecht nadenken, vraag dan om een ferritinebepaling, en niet alleen om de gewone bloedarmoede-uitslag. Die uitslag meet hemoglobine, de rode kleurstof die zuurstof vervoert. Ferritine is iets anders: je ijzervoorraad. Je lichaam houdt het hemoglobine zo lang mogelijk op peil en put daarvoor eerst die voorraad uit. Je ijzervoorraad kan dus leeg zijn, en jij moe, terwijl je hemoglobine nog goed is. De Nederlandse huisartsenrichtlijn waarschuwt bovendien dat je aan een laag hemoglobine kunt wennen als het bloedverlies jaren duurt [6].

Wat je met de uitslag doet: is je ferritine laag, dan vul je ijzer aan, in de vorm die je huisarts kiest.

Meting 2: je vitamine D

Vrouwen met genoeg vitamine D in hun bloed hebben duidelijk minder vaak vleesbomen [8], en bij vrouwen die vitamine D slikten groeide de vleesboom minder hard dan bij vrouwen die een nepmiddel kregen [9]. Zeker is dat niet: de winst is alleen gezien bij vrouwen met een uitgesproken tekort, en naar je bloedverlies en je pijn is nooit gekeken. In het Amerikaanse NHANES-onderzoek was er bovendien geen enkel verband tussen vitamine D en vleesbomen [10]. Een betere waarde remde de groei over enkele jaren wel iets, maar er kwamen niet minder nieuwe vleesbomen bij [11].

Een tekort wil je sowieso aanvullen, voor je botten en spieren. Vraag erom, zeker bij een donkere huid of als je weinig buiten komt.

Wat je met de uitslag doet: vul een tekort aan in de dosering die je huisarts aangeeft. De doseringen waar het dan om gaat, zijn tientallen keren die van een tabletje uit het schap [12]. Voor alle duidelijkheid: daar begin je niet zelf aan. Wat er in je eten aan vitamine D zit, lees je in ons artikel over 12 bronnen van vitamine D.

Meting 3: je tailleomtrek

Een grotere tailleomtrek verhoogt de kans op vleesbomen, en waarschijnlijk is de taille zelf de oorzaak [13]. Vetweefsel rond je buik maakt namelijk zelf oestrogeen aan, en vleesbomen groeien op oestrogeen.

Meten doe je zo: sta rechtop, adem rustig uit en leg het meetlint om je blote middel, halverwege je onderste rib en je heupbot. Niet aantrekken. Boven de 80 centimeter geldt als verhoogd, boven de 88 als sterk verhoogd.

Wat je met de uitslag doet: wat je sinds je achttiende bent aangekomen weegt zwaarder dan wat de weegschaal vandaag aangeeft [14]. Verder aankomen tegengaan levert dus meer op dan snel afvallen: van afvallen krimpt een vleesboom die je al hebt niet. Hoe je dat aanpakt, staat in ons artikel gezond afvallen.

Meting 4: je bloeddruk

Hoe hoger je bloeddruk, hoe groter de kans op vleesbomen. Per 10 mmHg hogere onderdruk, de onderste van de twee waarden op de meter, stijgt die kans met ongeveer 8 procent [15]; vrouwen met een hoge bloeddruk hebben vaker vleesbomen [16]. Waarschijnlijk beschadigt een hoge druk het spierweefsel van de baarmoeder, waarna het herstel uit de hand loopt [15]. Of je bloeddruk verlagen ook het aantal vleesbomen omlaag brengt, weten we niet. Van alles wat met vleesbomen samenhangt, kun je je bloeddruk het beste zelf beïnvloeden.

Wat je met de uitslag doet: is je bloeddruk verhoogd, dan helpen vier dingen die je zelf kunt doen.

• Minder zout, dat vooral uit brood, kaas, vleeswaren en kant-en-klaar komt.
• Meer bewegen en minder lang achter elkaar zitten.
• Minder alcohol.
• Beter slapen.

Hoe je dat aanpakt, lees je in ons artikel hoge bloeddruk verlagen met leefstijl, en hoe je thuis goed meet in bloeddruk meten thuis.

4. Wat je dagelijkse gewoonten bij vleesbomen veranderen

Bewegen, eten, drinken, spanning en slaap doen weinig aan de kans dat er nieuwe vleesbomen bijkomen, en niets aan de vleesboom die je al hebt. Wat ze wel opleveren, zie je in je bloeddruk en je taille.

Vrouwen die veel bewegen hebben minder vaak vleesbomen, al is dat verschil klein en vindt niet elk onderzoek het [17, 18]. Vier of meer porties fruit en groente per dag gaan samen met een iets kleinere kans op vleesbomen, en die winst zit in het fruit [19]. Alcohol in het algemeen geeft geen hogere kans op vleesbomen [20]; alleen bij zeven of meer glazen bier per week komen ze ongeveer anderhalf keer zo vaak voor [21]. Ideeën staan op onze pagina over beweging; hoe je minder drinkt, lees je in ons artikel stoppen of minderen met alcohol in 7 stappen.

Langdurige spanning gaat samen met een grotere kans op vleesbomen, vooral bij ervaren discriminatie en bij geweld in de jeugd [22, 23, 24]. Slapeloosheid verhoogt de kans op vleesbomen niet [25]. Nachtelijke aandrang, pijn en ijzergebrek houden je wel uit je slaap, en vrouwen met vleesbomen hebben vaker last van somberheid en angst [26]. Ontspanning en verbinding helpen niet tegen de vleesboom, wel tegen wat de vleesboom met je doet.

5. Wat je niet kunt veranderen

Het grootste deel van je kans op vleesbomen ligt buiten je invloed. Je leeftijd is na je afkomst de sterkste voorspeller: de kans loopt op door je vruchtbare jaren. Ook vleesbomen in de familie en vroeg ongesteld worden verhogen je kans; elke voldragen zwangerschap verlaagt hem [27].

Vrouwen met een Afrikaanse achtergrond krijgen vleesbomen vaker, op jongere leeftijd, groter, met meer tegelijk en met ernstiger klachten, en ondergaan vaker een baarmoederverwijdering [28]. Dat verschil is geen eigenschap van een groep. Eronder ligt een stapeling van blootstellingen die ongelijk verdeeld is: minder vitamine D bij een donkere huid onder een Noord-Europese zon, stoffen in haar- en verzorgingsproducten, langdurige spanning en ervaren discriminatie, en verschil in toegang tot zorg. Van die vier blootstellingen is je vitamine D-waarde de enige die je vandaag kunt laten meten.

6. Wat kan de dokter wel en niet doen?

Geen enkele behandeling neemt de oorzaak weg: alles dempt de klachten, verkleint of sluit de vleesboom af, of haalt hem weg. Wat je vooral moet weten, is dat er tussen afwachten en je baarmoeder laten verwijderen nog een paar routes liggen: medicijnen tegen het bloedverlies, wegschrapen via de baarmoedermond, de vleesboom losmaken terwijl je baarmoeder blijft, en het afsluiten van de bloedvaten ernaartoe. Wat bij jou past hangt af van de plek, de grootte en het aantal vleesbomen, en van je kinderwens; die afweging maak je met je arts. Wat elke route inhoudt, staat op de pagina van Thuisarts.nl over de vleesboom.

Twee dingen kun je zelf inbrengen. Onderzoekers van de Vrije Universiteit becijferden dat in Nederland per jaar ruim 1.700 baarmoeders worden verwijderd wegens vleesbomen, en dat maar een op de drie ziekenhuizen embolisatie aanbiedt - het afsluiten van de bloedvaten naar de vleesboom [29]. Wat je krijgt aangeboden hangt dus af van waar je terechtkomt: vraag welke behandelingen er nog meer bestaan. En heb je een kinderwens, zeg dat dan zelf vóór de keuze valt. Vleesbomen die in de baarmoederholte uitpuilen verlagen de kans op zwangerschap, en ze weghalen lijkt die kans te verbeteren [30].

7. Tot slot

Kortom: bij vleesbomen vervangt leefstijl geen behandeling. Tussen afwachten en opereren liggen wel meer stappen dan je vaak hoort. Vier dingen kun je deze maand regelen: om een ferritinebepaling vragen, je vitamine D laten bepalen, je bloeddruk laten meten en je meetlint om je middel leggen. Een ijzertekort dat wordt gevonden en aangevuld, scheelt direct in je moeheid.