Zwangerschapsvergiftiging voorkomen: wat helpt, en wat het betekent voor je hart daarna

Kernboodschappen van dit artikel (leestijd 9 minuten)

1. Zwangerschapsvergiftiging is hoge bloeddruk die na twintig weken zwangerschap ontstaat, met schade aan een orgaan erbij. Bevallen is de enige behandeling die de aandoening beëindigt.
2. Leefstijl kan de kans op zwangerschapsvergiftiging verkleinen, maar vervangt de verloskundige zorg niet.
3. Loop je verhoogd risico, dan verkleint acetylsalicylzuur, de werkzame stof van aspirine, in lage dosering de kans het meest: bij sterk verhoogd risico ruim 60 procent minder kans op de gevaarlijke vroege vorm, waarbij je kind te vroeg geboren moet worden. Je krijgt het op recept, vroeg in je zwangerschap. Vraag er zelf om; het wordt lang niet altijd aangeboden.
4. Daarnaast helpen genoeg calcium, je gewicht vóór of tussen zwangerschappen, ongeveer 140 minuten bewegen per week, en zwaar snurken laten onderzoeken.
5. Laat je bloeddruk binnen zeven tot tien dagen na de bevalling meten, en daarna jarenlang periodiek: je kans op hart- en vaatziekten en diabetes type 2 is verhoogd.

1. Zwangerschapsvergiftiging: bij welke klachten bel je meteen?

Als het misgaat, gaat het snel: er kunnen stuipen komen, je lever kan beschadigen, er kan vocht in je longen lopen, en je kind kan achterblijven in groei of te vroeg geboren moeten worden [1].

Het lastige is dat de eerste klachten er bij een zwangerschap ook gewoon bij kunnen horen: hoofdpijn, misselijkheid, een dik gezicht, sterretjes zien, pijn boven in je buik. Daardoor blijven ze makkelijk liggen, terwijl ze in een paar uur veel erger kunnen worden. Bel dus je verloskundige, huisarts of gynaecoloog zodra je zulke klachten krijgt, ook 's avonds, in het weekend en in de nacht. Welke klachten dat precies zijn, staat op de pagina van Thuisarts.nl over zwangerschapsvergiftiging [2]. Bewaar die pagina.

Bel 112 bij trekkingen of een stuip, verwardheid, bewustzijnsverlies of plotseling niets meer zien. Dat kan een eclamptische stuip zijn, of de aanloop ernaartoe [1]; wacht daar niet op een terugbelafspraak.

Met de geboorte van je kind is het gevaar niet voorbij. Zwangerschapsvergiftiging kan ook nog in de dagen ná je bevalling ontstaan [2], en ongeveer de helft van de stuipen en van de beroertes treedt op ná de bevalling [1]. In de kraamweek geldt dit dus precies zo.

2. Wat zwangerschapsvergiftiging is, en waarom bevallen de enige behandeling is

Zwangerschapsvergiftiging is hoge bloeddruk die na twintig weken zwangerschap ontstaat, samen met schade aan een orgaan [1]. Te hoge bloeddruk betekent in de zwangerschap: een bovendruk van 140 of hoger, of een onderdruk van 90 of hoger, gemeten op twee verschillende momenten. Eén hoge meting is dus nog geen diagnose. Ontstaat er alleen hoge bloeddruk, zonder orgaanschade, dan heet dat zwangerschapshypertensie. Wereldwijd krijgt ongeveer 4 procent van de zwangere vrouwen zwangerschapsvergiftiging [3].

Het begint in de moederkoek, het orgaan dat je kind voedt. De bloedvaten die de moederkoek van bloed voorzien blijven te nauw, waardoor de moederkoek in de knel komt en stoffen afgeeft die jouw bloedvaten beschadigen. Bloedvaten lopen door je hele lichaam, en daarom kan elk orgaan schade oplopen: meestal je nieren, en dan is er eiwit in je urine te zien, maar ook je lever, je bloed, je longen en je hersenen. Een schone urinetest sluit zwangerschapsvergiftiging dus niet uit [1].

Bevallen is de enige behandeling die zwangerschapsvergiftiging beëindigt [2]. Geen medicijn en geen leefstijlmaatregel maakt de aandoening ongedaan als die er eenmaal is. De winst zit dus in het verkleinen van de kans vooraf; wat daarbij helpt, lees je hierna.

3. Wat helpt om zwangerschapsvergiftiging te voorkomen?

Vraag vroeg om acetylsalicylzuur

Eén middel verkleint de kans het meest, en dat is geen leefstijlmaatregel: acetylsalicylzuur in lage dosering, de werkzame stof van aspirine. In de ASPRE-studie werd de kans op de gevaarlijke vroege vorm - zwangerschapsvergiftiging die zo vroeg komt dat je kind vóór de 37e week geboren moet worden - bij vrouwen met een sterk verhoogd risico ruim 60 procent kleiner [4]. Over alle risicogroepen samen is de winst kleiner, maar ook dan verkleint acetylsalicylzuur de kans [5].

Dit is niet het aspirientje van de drogist: je krijgt het op recept en in een andere sterkte, via je verloskundige of gynaecoloog. Begin er nooit zelf aan.

Van de vrouwen die acetylsalicylzuur horen te krijgen, krijgt maar ongeveer een kwart het ook [6]. Vraag je er niet om, dan laat je een grote kans liggen. Volgens de Nederlandse gynaecologenvereniging moet acetylsalicylzuur vóór het einde van week 16 beginnen [7], dus bespreek je voorgeschiedenis bij je eerste controle en wacht daar niet mee. Dit weegt mee: eerder zwangerschapsvergiftiging (de kans op herhaling is ruim acht keer zo groot [8]), een langdurige nierziekte, een auto-immuunziekte als lupus, diabetes, hoge bloeddruk van vóór je zwangerschap, en verder je eerste zwangerschap, veertig jaar of ouder zijn, een tweeling, veel overgewicht, of zwangerschapsvergiftiging bij je moeder of zus. Je verloskundige of gynaecoloog bepaalt daarna of het bij jou aan de orde is, wanneer je begint en hoeveel. Vraag om uitleg als je niets krijgt voorgeschreven terwijl je wel iets uit dat rijtje herkent.

Zorg voor genoeg calcium

Krijg je weinig calcium binnen, dan halveert 1 gram calcium per dag de kans op zwangerschapsvergiftiging [9]. Krijg je al genoeg binnen, dan voegt extra calcium niets toe. Zes op de tien Nederlandse zwangeren halen die 1 gram per dag niet [10].

Calcium zit vooral in zuivel: melk, yoghurt, kwark en kaas. Gebruik je geen zuivel, neem dan een sojadrink of plantaardige yoghurt met toegevoegd calcium. Drie porties per dag brengen je ongeveer op 1 gram.

De Gezondheidsraad adviseert die 1 gram bij voorkeur uit voeding te halen, en pas een supplement te nemen als dat niet lukt [11]. Zorg vanaf de twintigste week voor die 1 gram per dag; krijg je acetylsalicylzuur voorgeschreven, dan begin je er eerder mee, vóór zestien weken [7]. Blijf uit voeding en supplementen samen onder 2,5 gram per dag. Vraag je verloskundige je calciuminname na te lopen; dat hoort bij elke zwangere te gebeuren. Waar calcium nog meer in zit, lees je in ons artikel over 12 bronnen van calcium.

Werk aan je gewicht vóór of tussen zwangerschappen

Afvallen tijdens je zwangerschap wordt afgeraden; het moment om aan je gewicht te werken ligt ervóór of tussen twee zwangerschappen in. Kom je tussen twee zwangerschappen zoveel aan dat je body-mass index er drie punten of meer bij krijgt, dan is de kans op zwangerschapsvergiftiging bij een volgende zwangerschap bijna twee keer zo groot, becijferde een Zweeds team in het vakblad The Lancet [12]. Val je tussen twee zwangerschappen juist af, dan krijg je minder vaak hoge bloeddruk in de zwangerschap [13].

Het gaat vooral om het vet rond je buik. Aanleg voor meer buikvet gaat samen met ruim drie keer zoveel kans op zwangerschapsvergiftiging, via leptine (een hormoon uit vetweefsel) en via insuline, het hormoon dat je bloedsuiker regelt en waar je lichaam bij veel buikvet minder goed op reageert [14].

Beweeg ongeveer 140 minuten per week

Zwangere vrouwen die ongeveer 140 minuten per week matig intensief bewegen, krijgen minder vaak hoge bloeddruk in de zwangerschap [15]. Verder gaat de winst niet: of bewegen ook zwangerschapsvergiftiging zelf voorkomt, is niet aangetoond. Matig intensief betekent: je gaat sneller ademen, maar je kunt nog praten, zoals bij stevig wandelen, fietsen of zwemmen. Doe daarnaast krachtoefeningen [16]: opstaan uit een stoel zonder je handen te gebruiken, of oefeningen met een elastische band. Begin het liefst al in de eerste drie maanden van je zwangerschap [17].

Heb je eenmaal zwangerschapsvergiftiging, dan is inspanning af te raden [1, 18]. Heb je zwangerschapshypertensie, overleg dan eerst met je verloskundige of gynaecoloog over de intensiteit; bewegen mag dan vaak wel [18]. Praktische opbouw vind je op onze pagina over beweging.

Laat zwaar snurken onderzoeken

Heb je slaapapneu, waarbij je adem 's nachts telkens kort stopt, dan is de kans op zwangerschapsvergiftiging ruim twee keer zo groot [19]. Het zijn de ademstops die het verschil maken; kort of slecht slapen op zich verhoogt de kans niet. Snurk je zwaar, of merkt je partner dat je adem stokt, meld dat dan bij je verloskundige; die kan je doorverwijzen voor een slaaponderzoek, meestal een nachtmeting thuis. Blijkt er slaapapneu te zijn, dan helpt een maskertje dat 's nachts lucht inblaast en de ademstops opheft. Wat goed slapen verder oplevert, lees je in ons artikel over slaap als fundament van je gezondheid.

Wat niet helpt

Tegen zwangerschapsvergiftiging doen minder zout, antioxidanten, magnesium, zink en visolie niets. Ook hooggedoseerd foliumzuur, 4 milligram per dag, helpt er niet tegen [20]. Het gewone foliumzuuradvies van het Voedingscentrum gaat over iets heel anders, een open ruggetje bij je kind, en blijft gelden: 400 microgram per dag, vanaf ongeveer vier weken vóór de bevruchting tot je tien weken zwanger bent [21].

4. Je bloeddruk na de bevalling

De Amerikaanse gynaecologenvereniging adviseert je bloeddruk binnen zeven tot tien dagen na de bevalling te laten meten; was je bloeddruk ernstig hoog, dan binnen drie dagen [22]. Ga je met bloeddrukverlagers naar huis, vraag dan wie je bloeddruk controleert, wanneer, en bij wie je tussendoor terechtkunt.

5. Wat zwangerschapsvergiftiging betekent voor je gezondheid daarna

Vrouwen die zwangerschapsvergiftiging doormaakten, hebben later bijna vier keer zoveel kans op hoge bloeddruk en ruim twee keer zoveel kans op een hartinfarct of andere hartziekte [23]. Daarnaast is de kans op diabetes type 2 ruim twee keer zo hoog [24]. Ook hoge bloeddruk in de zwangerschap zónder zwangerschapsvergiftiging verhoogt de kans op hart- en vaatziekten later [25].

Je weet daardoor al op je dertigste of veertigste dat je hart en bloedvaten aandacht nodig hebben. Die verhoogde kans loopt vooral via je bloeddruk [25], en je bloeddruk kun je laten meten en laten behandelen. Wat je er zelf aan kunt doen, staat in onze artikelen over hoge bloeddruk verlagen met leefstijl en over hart- en vaatziekten.

Maak een afspraak bij je huisarts en vraag om een risicoprofiel voor hart- en vaatziekten; noem je zwangerschapsvergiftiging erbij, want voor die controle word je niet vanzelf opgeroepen [26]. Waarom vrouwen met deze voorgeschiedenis daar zelf achteraan moeten, is wat ons betreft een vraag aan de zorg; tot dat verandert, regel je het zelf. Laat de eerste vijf jaar na je bevalling jaarlijks je bloeddruk controleren, samen met je bloedsuiker, je cholesterol en je nierfunctie, en daarna elke drie jaar, tot minstens twintig tot dertig jaar na je zwangerschap. Meet daarnaast eens per kwartaal zelf je bloeddruk thuis met een bovenarm-bloeddrukmeter en bespreek die metingen bij je jaarlijkse controle.

Word je opnieuw zwanger, dan krijgt ongeveer één op de vijf vrouwen met deze voorgeschiedenis weer hoge bloeddruk in de zwangerschap, en ongeveer één op de zeven opnieuw zwangerschapsvergiftiging; meestal verloopt die tweede keer milder [27]. Meld je voorgeschiedenis dus vroeg bij je verloskundige, en vraag meteen naar acetylsalicylzuur.

6. Tot slot

Kortom: bij verhoogd risico verkleint acetylsalicylzuur de kans het meest, en dat middel krijg je op recept - vraag er dus zelf om.

Daarnaast valt er meer te winnen dan bij de controles meestal ter sprake komt. Krijg je weinig calcium binnen, dan halveert 1 gram per dag je kans. Ongeveer 140 minuten bewegen per week scheelt hoge bloeddruk in de zwangerschap. Zwaar snurken is het uitzoeken waard, want met slaapapneu is de kans ruim twee keer zo groot. En je gewicht vóór of tussen twee zwangerschappen weegt zwaarder dan wat je tijdens de zwangerschap nog kunt doen.

Ons advies: begin deze week bij één ding. Wil je zwanger worden, dan is dit hét moment voor je gewicht: tijdens de zwangerschap wordt afvallen afgeraden, ervóór telt het wel. Ga daarnaast bewegen en kijk of je aan 1 gram calcium per dag komt. Ben je al zwanger, laat dan bij je volgende controle je calciuminname nalopen, blijf bewegen, en vraag of acetylsalicylzuur voor jou aan de orde is. Heb je zwangerschapsvergiftiging of hoge bloeddruk in de zwangerschap gehad, bel dan je huisarts voor een afspraak over je bloeddruk.