Zwangerschapsdiabetes voorkomen en aanpakken met leefstijl

Kernboodschappen van dit artikel (leestijd 10 minuten)

1. Zwangerschapsdiabetes betekent te veel suiker in je bloed, doordat je lichaam minder goed reageert op insuline, het hormoon dat je bloedsuiker regelt [2].
2. Die extra suiker gaat naar je kind, dat daarvoor zelf extra insuline aanmaakt. Insuline laat groeien, en daarom groeit je baby harder dan bedoeld [3].
3. Leefstijl is het grootste deel van de behandeling: van alles wat is onderzocht levert alleen leefstijl aantoonbare gezondheidswinst op, minder kans op een te groot kind. Wel wordt er vaker ingeleid [4].
4. Bewegen verkleint de kans op zwangerschapsdiabetes met ongeveer een derde, vanaf ongeveer 140 minuten stevig per week [5]. Welke vorm je kiest maakt niet uit [6].
5. Minder koolhydraten eten helpt niet aantoonbaar [7], en onder 175 gram per dag is het onverstandig [8]. Langzamere koolhydraten kiezen helpt wel: dat verlaagt de kans dat je insuline nodig hebt [9].
6. Afvallen tijdens de zwangerschap wordt afgeraden. Te weinig aankomen brengt net zo goed risico's mee als te veel, alleen andere [10].
7. Na zwangerschapsdiabetes is de kans op diabetes type 2 bijna tien keer zo groot [11]. Leefstijl ná de bevalling verlaagt die kans [12], tijdens de zwangerschap niet [13]. Zet de jaarlijkse bloedsuikercontrole na de bevalling zelf in je agenda [14].

1. Wat is zwangerschapsdiabetes, en wat merkt je kind ervan?

Bij elke zwangere vrouw reageert het lichaam gaandeweg minder goed op insuline, het hormoon dat je bloedsuiker regelt. Je alvleesklier maakt daarom meer insuline aan. Lukt dat niet voldoende, dan loopt je bloedsuiker op. Dat heet zwangerschapsdiabetes [2].

Die extra suiker gaat via de placenta naar je kind. Om die suiker te verwerken maakt je kind zelf extra insuline aan [3]. Insuline is ook een groeihormoon, en daarom groeit de baby harder dan bedoeld. Door die snellere groei ontstaan de risico's: een groter kind, een schouder die bij de geboorte klem kan komen te zitten, en een lage bloedsuiker bij de baby vlak na de geboorte, omdat zijn eigen insulineproductie doorloopt terwijl de suikertoevoer van jou wegvalt.

Je voelt er zelf meestal niets van. Zwangerschapsdiabetes komt aan het licht bij een suikertest: je drinkt nuchter een oplossing met 75 gram suiker, en er wordt voor en twee uur erna geprikt. In Nederland gebeurt die test rond 24 tot 28 weken, en alleen bij vrouwen met risicofactoren: overgewicht, diabetes in de familie, een eerder groot kind, PCOS en enkele andere. Het volledige lijstje staat in het volgende hoofdstuk [15].

Eén uitzondering moet je kennen: had je in een eerdere zwangerschap zwangerschapsdiabetes, dan hoort de test al bij 16 weken plaats te vinden [15].

2. Wie loopt er risico op zwangerschapsdiabetes?

Leeftijd speelt een grote rol. Van de vrouwen van 30 tot 34 jaar krijgt ongeveer een op de vijftien de diagnose, van de vrouwen van 40 tot 44 jaar bijna een op de vijf [1]. De Nederlandse gynaecologenvereniging noemt in haar richtlijn over diabetes en zwangerschap daarnaast deze risicofactoren [15]:

• een BMI (je gewicht in verhouding tot je lengte) boven de 30 bij de eerste controle
• zwangerschapsdiabetes in een eerdere zwangerschap
• eerder een kind zwaarder dan 4.500 gram
• diabetes bij een ouder, broer of zus
• PCOS (polycysteus-ovariumsyndroom, een hormonale aandoening waarbij de eisprong vaak uitblijft)
• een eerdere onverklaarde vruchtdood
• een Zuid-Aziatische, Hindoestaanse, Afro-Caribische, Marokkaanse, Egyptische of Midden-Oosterse achtergrond

Herken je jezelf in dit lijstje, vraag dan bij je eerste controle om de suikertest.

Wat je zelf in de hand hebt, is vooral je gewicht vóór de zwangerschap: per punt hogere BMI stijgt de kans op zwangerschapsdiabetes met ongeveer 4 procent [16]. Aan de andere risicofactoren verander je niets meer zodra je zwanger bent. Aan bewegen, eten en slapen wél - daarover hierna.

3. Zwangerschapsdiabetes voorkomen: bewegen werkt het best

Bewegen tijdens de zwangerschap verkleint de kans op zwangerschapsdiabetes met ongeveer een derde [5, 6]. Die winst begint bij ongeveer 140 minuten stevig bewegen per week [5]. Stevig betekent: je gaat sneller ademen en kunt nog wel praten, zingen lukt niet meer.

Welke vorm je kiest maakt niet uit: wandelen, aquarobics, een hometrainer en lichte krachttraining werken even goed, en ook de intensiteit maakt geen verschil [6]. Beginnen in de eerste maanden van de zwangerschap werkt beter dan later beginnen [17].

Bespreek het beweegadvies eerst met je verloskundige of gynaecoloog. Bewegen wordt afgeraden bij onder meer gebroken vliezen, dreigende vroeggeboorte, onverklaard aanhoudend bloedverlies, een laagliggende placenta na 28 weken, zwangerschapsvergiftiging (een aandoening met een hoge bloeddruk en eiwit in de urine, die gevaarlijk kan worden voor moeder en kind) en een hoge bloeddruk die nog niet onder controle is [18].

Heb je de diagnose al, dan blijft bewegen zinvol: het verlaagt je bloedsuiker, vooral in de uren na een maaltijd [19]. Wandel daarom een halfuur na het eten. Krachttraining lijkt bovendien de kans dat je insuline nodig hebt flink te verlagen [20]. Meer over opbouwen en volhouden lees je op onze pagina over beweging.

4. Eten: de soort koolhydraten telt, niet de hoeveelheid

In de Britse ESTEEM-studie leek een mediterraan eetpatroon, dus veel groente, fruit, peulvruchten, noten, olijfolie en vis, de kans op zwangerschapsdiabetes bij vrouwen met een verhoogd risico met ongeveer een derde te verlagen [21]. Programma's die anders eten en meer bewegen combineren verlagen de kans op zwangerschapsdiabetes met ongeveer 15 tot 25 procent [22, 23].

Heb je de diagnose, dan werkt vrijwel geen enkel eetpatroon aantoonbaar beter dan een ander [7]. Wat wél verschil maakt, is de soort koolhydraten. Kies je vaker koolhydraten die je bloedsuiker langzaam laten stijgen, dan daalt de kans dat je insuline nodig hebt met ongeveer een kwart [9]. Denk aan volkoren brood, havermout, peulvruchten en fruit in plaats van wit brood, witte rijst, frisdrank en koek.

Minder koolhydraten eten is iets anders, en dat het helpt is niet aangetoond [7]. Er ligt bovendien een ondergrens: 175 gram koolhydraten per dag, voor elke zwangere vrouw [8]. Bij ongeveer 165 gram per dag kregen vrouwen minder ijzer en jodium binnen, en die twee voedingsstoffen heeft je baby nodig. Wil je aan je koolhydraten werken, doe dat met een diëtist erbij.

Twee dingen kun je laten staan. Vasten en ketogeen eten, waarbij je zo weinig koolhydraten eet dat je lichaam overschakelt op vetverbranding, zijn in de zwangerschap nooit onderzocht [8]. Van probiotica, de pillen en poeders met levende bacteriën, is onzeker of ze de kans op zwangerschapsdiabetes verlagen; vrouwen die ze slikten kregen wél vaker zwangerschapsvergiftiging [24]. Meer over gezond eten lees je op onze pagina over voeding.

5. Aankomen: hoeveel past bij jouw startgewicht?

Afvallen tijdens de zwangerschap wordt afgeraden. Te weinig aankomen gaat samen met vaker een te klein kind en meer vroeggeboortes, te veel aankomen met vaker een te groot kind en een keizersnede [10]. Hoeveel aankomen goed is, hangt af van je gewicht vóór de zwangerschap:

Wil je aan je gewicht werken, doe dat dan vóór een zwangerschap of na de bevalling.

6. Slaap en snurken

Je nachtrust doet ertoe: zowel bij minder dan zeven uur slaap als bij meer dan acht uur komt zwangerschapsdiabetes vaker voor [25]. Rond acht uur slaap is die kans het kleinst; langer slapen is dus niet beter. Ben je in de zwangerschap gaan snurken terwijl je dat eerder niet deed, meld dat dan bij je verloskundige: ook snurken gaat samen met meer kans op zwangerschapsdiabetes. Of beter slapen de diagnose ook echt voorkomt, is nooit onderzocht. Wat je aan je nachten kunt doen, lees je in ons artikel over slaap.

7. Wat gebeurt er als je de diagnose krijgt?

Je zorg verhuist van de verloskundige naar het ziekenhuis, en begint met een dieetadvies bij een diëtist [15]. Je krijgt een bloedsuikermeter mee en prikt zelf, minstens twee dagen per week: nuchter en steeds twee uur na de maaltijd. De streefwaarden zijn nuchter onder 5,3 en twee uur na de maaltijd onder 6,7 mmol/l.

Haal je die streefwaarden na één tot twee weken aangepaste voeding niet, dan komt er medicatie bij [15]. Volgens de Nederlandse richtlijn voor diabetes en zwangerschap is insuline de eerste keus; metformine, een tablet dat je lichaam gevoeliger maakt voor insuline, is het alternatief voor wie geen insuline kan of wil gebruiken [26]. Bij een deel van de vrouwen maakt de alvleesklier simpelweg te weinig insuline aan; medicatie vult dan aan wat je lichaam zelf niet kan leveren.

Behandelen heeft zin: in de ACHOIS-studie onder ruim duizend Australische vrouwen daalden ernstige problemen bij de baby, zoals een schouder die klem komt te zitten of zenuwschade aan de arm, van vier naar één op de honderd [27]. Daar staat tegenover dat er vaker wordt ingeleid, en dat meer baby's na de geboorte een tijd op de kinderafdeling blijven. Van alle behandelingen is leefstijl de enige waarvan de gezondheidswinst is aangetoond: aangepaste voeding en bewegen verlagen de kans op een te groot kind met ongeveer 40 procent [4]. De grootste winst valt pas daarna te halen.

8. Na de bevalling ligt de grootste winst

Bij de bevalling verdwijnt de zwangerschapsdiabetes meestal vanzelf. Je verhoogde kans op diabetes type 2 verdwijnt niet: vrouwen die zwangerschapsdiabetes hebben gehad, krijgen bijna tien keer zo vaak diabetes type 2 [11]. Ongeveer één op de zes tot tien vrouwen krijgt het, meestal binnen tien jaar en vaak al binnen vijf.

Diabetes type 2 is meer dan een extra diagnose: het verhoogt de kans op een hartinfarct en een beroerte, op schade aan je nieren, je ogen en de zenuwen in je voeten, en op leververvetting. Wat je er zelf aan kunt doen, staat in ons artikel over insulineresistentie en diabetes type 2.

Daarom staat in de richtlijn dat je zes weken na de bevalling je nuchtere bloedsuiker laat prikken, en daarna elk jaar [15]. Dat iemand je voor die controle oproept, is nergens geregeld. In de praktijk blijkt zo'n oproep juist het verschil te maken: zonder herinnering komt ongeveer een op de zeven vrouwen opdagen, met een brief thuis meer dan de helft [14]. Dat pleit ervoor het niet van het systeem te laten afhangen: zet die controle zelf in je agenda, en vraag je gynaecoloog om je huisarts in te lichten. Vrouwen die hun zorg in een groep kregen, voltooiden die controle veel vaker: driekwart tegenover de helft [28]. Waar je andere vrouwen vindt die hetzelfde doormaken, lees je op onze pagina over verbinding.

Anders eten en meer bewegen tíjdens de zwangerschap verkleint je kans op diabetes type 2 later niet [13]. Begin je er in de eerste jaren ná de bevalling mee, dan verklein je die kans met ongeveer een vijfde [12].

Vrouwen die langer en meer borstvoeding gaven, kregen minder vaak diabetes type 2 [29]. Lukt borstvoeding niet, dan werken de andere maatregelen gewoon.

Denk je aan een volgende zwangerschap, dan is dít het moment om aan je gewicht te werken: aankomen tussen twee zwangerschappen hangt samen met meer kans op zwangerschapsdiabetes in die volgende zwangerschap [30]. Hoe je dat aanpakt, staat in ons artikel gezond afvallen. Vraag zelf om een gesprek vooraf bij de gynaecoloog, een preconceptioneel consult [15].

9. Tot slot

Met zwangerschapsdiabetes laat je lichaam zien dat het al langer moeite heeft met suiker, meestal al van vóór de zwangerschap [2]. Je weet daardoor veel eerder dan de meeste mensen hoe je stofwisseling ervoor staat, en je kunt er nog iets aan doen.

Voor de zwangerschap zelf is de lijn kort: beweeg ongeveer 140 minuten stevig per week, kies langzamere koolhydraten in plaats van minder koolhydraten, en kom aan wat bij je startgewicht past. En zet één ding vast: die jaarlijkse bloedsuikercontrole. In de jaren na je bevalling kun je diabetes type 2 nog voorkomen.