Slaapapneu en overgewicht: wat leefstijl doet naast je behandeling

Auteur: Jaap Versfelt. Medisch reviewer: prof. dr. Nico de Vries, KNO-arts, OLVG.

Kernboodschappen van dit artikel (leestijd 10 minuten)

• Wat slaapapneu is: 's Nachts valt de keel steeds dicht, waardoor de adem 10 seconden of langer stopt of veel minder wordt, vijf keer per uur of vaker. Mensen met slaapapneu snurken vaak hard en zijn overdag slaperig.

• Gewicht en stofwisseling: Bij veel mensen hangt slaapapneu samen met overgewicht. De ademstops gaan op hun beurt samen met hoge bloeddruk en diabetes type 2.

• Wat de behandeling doet: Een masker dat 's nachts lucht in de keel blaast (CPAP) of een op maat gemaakte beugel houdt de keel open. CPAP maakt mensen met matige tot ernstige slaapapneu minder slaperig.

• Afvallen met begeleiding: Bij overgewicht geeft afvallen gemiddeld minder ademstops. Na een strak begeleid programma had een deel van de mannen in onderzoek bij een nieuwe slaapmeting het masker niet meer nodig.

• Bewegen, alcohol en slaaphouding: Regelmatig trainen kan de ademstops verminderen, ook zonder veel af te vallen. Alcohol voor het slapen kan de ademstops verergeren, en op de zij slapen helpt wie op de rug meer ademstops heeft.

• Naar de huisarts: Snurkt iemand hard, ziet de partner ademstops of is iemand overdag erg slaperig? Dan is een afspraak bij de huisarts verstandig.

1. Wat is slaapapneu?

Bij slaapapneu valt de keel tijdens de slaap steeds dicht. De adem stopt dan 10 seconden of langer, vijf keer per uur of vaker [1]. In onderzoek tellen ook de momenten mee waarop de adem veel minder wordt. Dit artikel noemt die allemaal ademstops.

Wat is het verschil tussen snurken en slaapapneu? Bij snurken blijft de adem doorgaan. Van de 10 mensen die snurken, heeft er 1 ook slaapapneu [2]. Andersom is snurken het meest voorkomende teken van slaapapneu [3]. Wie nauwelijks snurkt en geen overgewicht heeft, heeft zelden matige of ernstige slaapapneu [4]. Vrouwen merken minder vaak dat ze snurken, ook als ze net zo hard snurken als mannen [3]. Ze hebben ook vaker andere klachten, zoals slecht slapen en somberheid, en kunnen daardoor makkelijker worden gemist [5].

Bespreek klachten die op slaapapneu kunnen wijzen met de huisarts; die beoordeelt de combinatie. Let vooral op: overdag erg slaperig zijn, ademstops die de partner ziet, hard snurken, of al een aandoening als hoge bloeddruk, een hart- en vaatziekte, boezemfibrilleren (een hartritmestoornis), diabetes type 2, een depressie of geheugenproblemen [6]. Het slaaponderzoek gebeurt meestal thuis, in één nacht [7]. Een slim horloge of andere draagbare meter kan slaapapneu soms opmerken, maar vervangt dat onderzoek niet [8].

2. Hoe vaak komt slaapapneu voor?

In Nederland hebben naar schatting 315.000 tot 500.000 mensen slaapapneu [9]. Mogelijk zijn het er meer. In Zwitsers onderzoek had bijna de helft van de mannen van 40 tot 85 jaar 15 of meer ademstops per uur. Bij de vrouwen was dat bijna een kwart [10].

3. Slaapapneu door overgewicht? Oorzaken en risico's

Gewicht speelt een grote rol bij slaapapneu. In Amerikaans onderzoek hing 10 procent zwaarder worden samen met ongeveer een derde meer ademstops. Bij 10 procent afvallen waren het ongeveer een kwart minder [11]. Mensen met obesitas en slaapapneu hebben ook meer vet in de tong dan even zware mensen zonder slaapapneu [12]. Over buikvet en orgaanvet gaat visceraal vet bij mannen.

Niet te veranderen zijn het geslacht en de overgang. Mannen hebben vaker slaapapneu dan vrouwen [10], en vrouwen na de overgang vaker dan vrouwen ervoor, ook als rekening wordt gehouden met leeftijd en lichaamsbouw [13].

Slaapapneu zonder obesitas?

Slaapapneu komt ook voor bij mensen zonder obesitas [9]. Vet in de tong lijkt bij hen geen rol te spelen [14]. De adviezen over op de zij slapen, alcohol en bewegen uit hoofdstuk 6 gelden ook voor hen.

4. Waarom slaapapneu ertoe doet

Bij elke ademstop krijgt het lichaam minder zuurstof [1]. Mensen met slaapapneu hebben vaker hoge bloeddruk, en hoe ernstiger de slaapapneu, hoe sterker dat verband [15]. Wat je zelf aan hoge bloeddruk kunt doen, staat in hoge bloeddruk verlagen met leefstijl. Ze krijgen ook ongeveer 40 procent vaker diabetes type 2 [16]. Meer daarover staat in insulineresistentie en diabetes type 2. Te kort slapen zet aan tot meer eten. In onderzoek bij gezonde volwassenen aten mensen gemiddeld ongeveer 250 kilocalorieën per dag meer als ze korter moesten slapen [17].

Mensen met slaapapneu hebben ongeveer twee keer zo vaak een auto-ongeluk gehad als mensen zonder [18]. Met onbehandelde slaapapneu mag iemand volgens het CBR niet autorijden [19]. Wanneer je weer mag rijden, staat op de CBR-pagina over slaapapneu. Ook wie overdag erg slaperig is, hoort niet achter het stuur; wie met machines werkt, overlegt met de bedrijfsarts [1]. Wie lang slecht uitrust, kan zich ook slechter concentreren en vergeet vaker dingen [1]. Ongeveer een op de drie mensen met slaapapneu heeft sombere klachten, en ongeveer evenveel hebben angstklachten [20].

5. Wat de behandeling doet en waar de grens ligt

Artsen behandelen slaapapneu met een masker dat 's nachts lucht in de keel blaast (CPAP) of een op maat gemaakte beugel die de onderkaak naar voren houdt. Daarnaast bestaat er een band die trilt zodra iemand op de rug draait, en soms is een operatie een optie [9]. Met het masker op zakt het aantal ademstops bij veel mensen tot onder de 5 per uur [9]. Meer over de behandelingen staat op Thuisarts.

CPAP maakt mensen met matige tot ernstige slaapapneu duidelijk minder slaperig [21]. Het masker draag je elke nacht de hele nacht [22]. Als maat voor goed gebruik geldt vaak 4 uur per nacht op minstens 5 nachten per week [9], maar veel mensen halen dat niet [23].

Bij mensen die al een hart- en vaatziekte hadden, voorkwam CPAP in onderzoek geen hart- en vaatproblemen [24, 25]. Wie het masker minstens 4 uur per nacht droeg, had wel ongeveer 30 procent minder kans op hart- en vaatproblemen [25].

6. Slaapapneu en overgewicht: wat helpt naast de medische behandeling

Bij overgewicht kan afvallen met begeleiding de ademstops verminderen, en regelmatig trainen kan ook helpen. Geen alcohol voor het slapen helpt, en op de zij liggen helpt als je op de rug meer ademstops hebt. Het masker of de beugel blijft daarbij in gebruik.

Slaapapneu weg na afvallen?

Afvallen met een dieet- of leefstijlprogramma geeft gemiddeld ongeveer 6 ademstops per uur minder. Gemiddeld blijft er daarna wel slaapapneu over [26].

In Zweeds onderzoek volgden mannen met overgewicht en slaapapneu negen weken een zeer caloriearm dieet. Na een jaar had bijna de helft de CPAP niet meer nodig, en bij 1 op de 10 was de slaapapneu helemaal weg [27]. Het ging om strak begeleide groepen mannen in onderzoek die matige tot ernstige slaapapneu hadden. Daarom zal in de Nederlandse praktijk de verbetering waarschijnlijk lager liggen.

Spaanse onderzoekers van de Universiteit van Granada combineerden acht weken lang anders eten, bewegen, beter slapen en stoppen met alcohol en roken. Van de mannen met overgewicht die al CPAP gebruikten, had direct daarna bijna de helft het masker niet meer nodig. Een half jaar later gold dat voor 6 op de 10 mannen die nog meededen [28]. In het Griekse MIMOSA-onderzoek volgden mensen naast hun CPAP een programma om af te vallen met mediterraan eten, met veel groente, olijfolie en vis. Iedereen in dit onderzoek kreeg CPAP. Voor de slaapmeting na een half jaar lieten de deelnemers het masker twee nachten weg, zodat te zien was hoe ernstig de slaapapneu zelf nog was. In de groep die afviel, waren er zo'n 25 ademstops per uur minder dan bij de start. In de groep met alleen CPAP en algemene adviezen waren het er zo'n 4 minder [29, 30]. Het masker helpt dus zolang je het draagt, maar de slaapapneu zelf werd daar nauwelijks minder.

De opgave is het gewicht vast te houden. In het Amerikaanse Sleep AHEAD-onderzoek bij mensen met diabetes type 2 bleef de winst van een leefstijlprogramma jaren zichtbaar. Na tien jaar was een deel van het gewicht terug, en was het verschil in ademstops met de vergelijkingsgroep niet meer aantoonbaar [31]. Ook na flink afvallen beslist de arts of het masker weg kan. Na minstens twee weken zonder masker kijkt de arts of de klachten terugkomen, zo nodig met een nieuwe slaapmeting [32]. Gebruik je insuline, andere bloedsuikerverlagers of bloeddrukmedicatie? Bespreek afvallen dan vooraf met de arts, want de medicijnen moeten soms mee veranderen.

Slaapapneu en moeilijk afvallen?

Lukt afvallen of minder drinken niet alleen, dan kan de huisarts helpen [2], en ook het slaapcentrum kan bij overgewicht doorverwijzen [9]. Bij ernstig overgewicht kan de arts ook een afvalmedicijn voorschrijven; daarover gaat het volgende stuk. Een maagverkleining is een grotere stap. Daarvoor gelden strenge eisen, zoals een BMI van 40 of meer, of van 35 of meer met een ziekte als slaapapneu, en een gezondheid die de operatie aankan [33]. Na een maagverkleining verdween de slaapapneu bij ongeveer twee op de drie mensen [34]. Meer over afvallen staat in gezond afvallen en op de pagina over voeding.

Afvalmedicijnen en slaapapneu

Van de GLP-1-afvalmedicijnen is tirzepatide onderzocht bij slaapapneu. Mensen met ernstig overgewicht gebruikten het middel 52 weken. Hun ademstops daalden met 20 tot 24 per uur meer dan zonder het middel. Ze werden 18 tot 20 procent lichter. Ze hadden wel vooral last van maag- en darmklachten [35].

Na stoppen kwam in onderzoek gemiddeld een groot deel van het verloren gewicht terug [36]. Het Europees Geneesmiddelenbureau vond een aparte registratie voor slaapapneu bij obesitas niet nodig, omdat die groep al onder de toelating bij overgewicht valt [37]. Ook met zo'n middel stopt iemand niet zelf met CPAP: de arts beoordeelt eerst opnieuw hoe het met de apneu gaat [38]. Tips voor afvallen met zo'n middel staan in afvallen met obesitasmedicatie.

Bewegen, ook zonder af te vallen

Regelmatig trainen geeft gemiddeld 6 tot 7 ademstops per uur minder en minder slaperigheid [39, 40], ook als het gewicht nauwelijks daalt [41]. In een analyse van trainingsonderzoeken leek duurtraining van 70 tot 100 minuten per week, verdeeld over drie tot vijf dagen, de meeste winst te geven [42]. Denk aan drie keer per week een half uur stevig wandelen, fietsen of zwemmen. Krachttraining kan erbij, naast duurtraining. Wie CPAP trouw gebruikt, wordt van trainen vooral fitter; de ademstops en de slaperigheid daalden in die groep niet extra [40]. Meer staat op de pagina over beweging.

Alcohol, slaappillen en roken

In kleine onderzoeken bij mannen met slaapapneu gaf alcohol voor het slapen gemiddeld ongeveer 7 extra ademstops per uur [43]. Een slaapmutsje is dus geen goed idee [22]. Hulp bij minder drinken staat in stoppen of minderen met alcohol. Huisartsen schrijven bij een vermoeden van slaapapneu geen slaappillen voor [6].

Rokers met slaapapneu hebben gemiddeld meer ademstops dan niet-rokers [44]. Bij stoppen met roken kan de huisarts of een stoppen-met-rokencoach helpen [22]. Meer staat in stoppen met roken.

Op de zij slapen

In het Zwitserse onderzoek uit hoofdstuk 2 had driekwart van de mensen met slaapapneu op de rug minstens twee keer zoveel ademstops als in andere houdingen [45]. Bij hen vermindert een andere slaaphouding de ademstops en de slaperigheid, al werkt CPAP sterker op de ademstops [46]. Een tennisbal tussen de schouderbladen, in de achterkant van het pyjamashirt, helpt om niet op de rug te gaan liggen [2]. De arts kan ook de band voorschrijven die trilt bij rugligging [9].

Genoeg en regelmatig slapen

Slaperigheid overdag kan ook komen door te kort slapen. Wie al lang minder dan 6 uur per nacht slaapt, kan proberen 7 tot 8 uur te slapen [1]. Zie je ook signalen van slaapapneu, bespreek die dan met de huisarts [1]. Thuisarts raadt aan om elke dag op dezelfde tijd naar bed te gaan en op te staan, en elke dag een uur naar buiten te gaan [22].

Ongeveer 4 op de 10 mensen met slaapapneu hebben ook last van slapeloosheid [47]. Daarvoor is praattherapie tegen slapeloosheid (CGT-i) de eerste keus [9]. Wie die therapie in Australisch onderzoek vóór de start met CPAP kreeg, had minder last van slapeloosheid. Ze droegen het masker ongeveer een uur per nacht langer [48]. Meer over deze therapie staat in slaap: hoe het je lichaam helpt. Tips staan op de pagina over slaap en bij slaapproblemen.

Volhouden, stress en de partner

Volgens de Nederlandse richtlijn voor artsen over slaapapneu zoekt de arts eerst de oorzaak als CPAP niet lukt, voordat iemand overstapt [9]. Met gedragsbegeleiding gebruiken mensen hun CPAP gemiddeld ruim een uur per nacht langer [49]. Knelt of lekt het masker, of is de neus droog? Melden loont, want dat is vaak aan te passen [9]. Lukt CPAP daarna nog steeds niet, dan bespreekt de arts een andere behandeling, zoals een beugel [22].

Het helpt om de partner mee te nemen naar de arts. Een partner kan vaak helpen bij de vragen van de arts [7]. Ook de partner slaapt beter als de apneu behandeld wordt, en steun van de partner gaat samen met meer CPAP-gebruik [50]. De ApneuVereniging heeft een helpdesk met vrijwilligers die zelf ervaring hebben met slaapapneu [51].

CPAP helpt maar weinig tegen sombere klachten [52]. Blijft iemand moe of somber, dan kan de arts kijken naar slapeloosheid of slaaptekort [9], of naar een depressie [6]. Tips om te ontspannen staan op de pagina over ontspanning.

Mondtape, zingen en keeloefeningen: wat weten we?

Dat de mond 's nachts dichtplakken met tape helpt tegen slaapapneu, is niet overtuigend aangetoond [53]. Zingen is vooral onderzocht bij snurken, en er is weinig onderzoek naar [54]. Mond- en keeloefeningen maken mensen op korte termijn waarschijnlijk minder slaperig, al gaat het om kleine onderzoeken [55]. Een Europese richtlijn ziet ze alleen als optie voor wie geen operatie of apparaat wil [56].

Foto: Eigen infographic Je Leefstijl Als Medicijn

7. Conclusie

Slaapapneu hangt bij veel mensen samen met overgewicht en gaat samen met hoge bloeddruk, diabetes type 2 en verkeersongelukken. CPAP of een op maat gemaakte beugel houdt de keel open zolang iemand ze draagt. CPAP maakt bij matige tot ernstige slaapapneu minder slaperig.

Leefstijl komt daarnaast: bij overgewicht geeft afvallen gemiddeld minder ademstops. Na strak begeleide programma's had een deel van de mannen in onderzoek het masker niet meer nodig. Het gewicht vasthouden is daarbij de opgave. Bewegen kan ook helpen als je nauwelijks afvalt. Geen alcohol voor het slapen is verstandig voor iedereen met slaapapneu, en op de zij slapen helpt wie op de rug meer ademstops heeft. Of het masker of de beugel weg kan, beoordeelt de arts.

Veelgestelde vragen