IJzertekort bij vrouwen: hoe herken je het en wat kun je eraan doen?

Kernboodschappen van dit artikel (leestijd 10 minuten)

• IJzer heeft verschillende functies: Het is onder andere nodig voor het vervoer van zuurstof door je lichaam.
• IJzertekort is niet hetzelfde als bloedarmoede: Je ijzervoorraad kan al laag zijn terwijl je Hb nog normaal is.
• Bloedverlies is een belangrijke oorzaak: Vooral bij hevige menstruaties kun je veel ijzer verliezen.
• Klachten geven geen zekerheid: Vermoeidheid kan bij ijzertekort voorkomen, maar heeft veel mogelijke oorzaken.
• Bloedonderzoek kan duidelijkheid geven: Hb laat zien of je bloedarmoede hebt. Ferritine geeft informatie over je ijzervoorraad.
• Behandeling hangt af van de oorzaak: Soms zijn ijzertabletten nodig. Het is ook belangrijk om de oorzaak van het tekort aan te pakken.

1. Wat is ijzertekort?

IJzer is een mineraal dat je lichaam nodig heeft. Het speelt een rol bij verschillende processen. Een belangrijke functie is de aanmaak van hemoglobine. Dit wordt meestal afgekort tot Hb. Hemoglobine zit in rode bloedcellen en vervoert zuurstof vanuit je longen naar de rest van je lichaam [1].

IJzer is ook nodig voor verschillende processen in je cellen. Het speelt bijvoorbeeld een rol bij het vrijmaken van energie uit voedingsstoffen en bij de werking van spieren en hersenen.

1.1 Wat gebeurt er bij een ijzertekort?

Je lichaam heeft een voorraad ijzer. Een deel daarvan wordt opgeslagen en kan worden gebruikt als je tijdelijk meer ijzer nodig hebt.

Verlies je langere tijd meer ijzer dan je binnenkrijgt en opneemt? Dan kan deze voorraad afnemen. Er is dan sprake van ijzertekort.

Ferritine is een eiwit dat informatie geeft over de hoeveelheid opgeslagen ijzer. Bij een ijzertekort is het ferritine meestal verlaagd [1]. Je Hb hoeft dan nog niet te laag te zijn. Je kunt dus een ijzertekort hebben zonder bloedarmoede.

Wanneer wordt ijzertekort bloedarmoede?

Bij een groter of langer bestaand ijzertekort kan er onvoldoende ijzer beschikbaar zijn voor de aanmaak van hemoglobine.

Daalt daardoor ook je Hb onder de ondergrens? Dan is er sprake van ijzergebreksanemie. Dat is bloedarmoede door ijzertekort [1].

Niet ieder ijzertekort leidt tot bloedarmoede.

2. Waardoor ontstaat ijzertekort en welke vrouwen hebben meer risico?

Een ijzertekort kan ontstaan als je langere tijd meer ijzer verliest of nodig hebt dan je lichaam opneemt.

Bij vrouwen zijn er verschillende situaties waarin dat kan gebeuren.

2.1 Je verliest veel bloed

In bloed zit ijzer. Door bloedverlies verlies je daarom ook ijzer.

Menstruatie is een belangrijke oorzaak van ijzerverlies bij vrouwen. Vooral als je veel bloed verliest tijdens je menstruatie heb je meer kans op een ijzertekort. Bijvoorbeeld als je last hebt van hevig menstrueel bloedverlies [1, 2].

Heb je tijdens je menstruatie vaak last van doorlekken, grote stolsels of veel verschonen? Misschien heb je hier dan last van. Lees dan ons artikel Hevige menstruatie en ijzertekort: wat je zelf kunt doen.

Ook bij ander bloedverlies kan ijzertekort ontstaan. Denk bijvoorbeeld aan bloedverlies rond een bevalling of bloedverlies uit de maag of darmen [1, 3]. Bloedverlies uit de maag of darmen merk je niet altijd zelf op.

2.2 Je hebt meer ijzer nodig

Soms heeft je lichaam tijdelijk meer ijzer nodig. Bijvoorbeeld tijdens de zwangerschap, maar ook als je groeit of veel en intensief sport. Als je lichaam meer ijzer nodig heeft dan je binnenkrijgt, kan na verloop van tijd een tekort ontstaan [1, 3].

Tijdens de zwangerschap neemt de behoefte aan ijzer toe. Je lichaam maakt onder andere extra bloed aan voor jou en je baby. Daardoor kan tijdens de zwangerschap gemakkelijker een ijzertekort ontstaan [4].

Voor zwangere vrouwen gelden deels andere adviezen en grenswaarden. Bespreek mogelijke bloedarmoede tijdens de zwangerschap daarom met je verloskundige of arts.

2.3 Je krijgt weinig ijzer binnen

Wat je eet heeft veel invloed op hoeveel ijzer je binnenkrijgt. Krijg je langere tijd te weinig ijzer binnen? Dan kan uiteindelijk een ijzertekort ontstaan.

Vegetarisch of veganistisch eten betekent niet automatisch dat je een ijzertekort krijgt. Wel is het belangrijk om extra op ijzer te letten. Je lichaam neemt ijzer uit plantaardige producten namelijk minder makkelijk op dan ijzer uit vlees [5].

2.4 Je neemt ijzer minder goed op

Soms krijg je wel genoeg ijzer binnen, maar neemt je lichaam het niet goed op. Dat kan bijvoorbeeld voorkomen bij aandoeningen van de maag of darmen, zoals coeliakie of de ziekte van Crohn [1, 3].

Meer ijzer eten is dan niet altijd genoeg. Bij een vastgesteld ijzertekort is het daarom belangrijk om ook naar de oorzaak te kijken.

3. Welke klachten en gevolgen kan ijzertekort hebben?

Je kunt een ijzertekort hebben zonder dat je daar iets van merkt. Soms ontstaan er wel klachten terwijl je Hb nog normaal is.

3.1 Klachten bij ijzertekort zonder bloedarmoede

Vermoeidheid is de klacht die het duidelijkst in verband wordt gebracht met ijzertekort zonder bloedarmoede. Onderzoek laat zien dat behandeling met ijzer bij sommige mensen de vermoeidheid kan verminderen [6, 7].

Andere klachten die in onderzoek in verband worden gebracht met een lage ijzervoorraad zijn:

• moeite met concentreren;
• rusteloze benen;
• haaruitval.

Voor deze klachten is het bewijs minder duidelijk. Ze komen bovendien veel voor en kunnen allerlei andere oorzaken hebben [8].

3.2 Klachten bij ijzergebreksanemie

Daalt door het ijzertekort ook je Hb? Dan heb je ijzergebreksanemie. Je bloed kan dan minder zuurstof vervoeren.

Je kunt bijvoorbeeld last krijgen van [3]:

• vermoeidheid of een zwak gevoel;
• sneller buiten adem zijn bij inspanning;
• duizeligheid;
• het gevoel dat je flauwvalt;
• hartkloppingen;
• hoofdpijn.

Ook deze klachten kunnen andere oorzaken hebben. Aan je klachten alleen kun je daarom niet zien of je een ijzertekort of ijzergebreksanemie hebt. Daarvoor is bloedonderzoek nodig.

4. Hoe krijg je voldoende ijzer binnen?

Je lichaam maakt zelf geen ijzer. Je moet het daarom uit je voeding halen. Vrouwen die menstrueren hebben door hun bloedverlies meer ijzer nodig dan vrouwen na de overgang [5].

IJzer zit in dierlijke én plantaardige producten. Goede bronnen zijn bijvoorbeeld:

• volkorenbrood en andere volkoren graanproducten;
• peulvruchten, zoals bonen en linzen;
• tofu en tempé;
• noten, pitten en zaden;
• groene groenten;
• vlees;
• vis.

Je hoeft dus geen vlees te eten om voldoende ijzer binnen te krijgen. Eet je vegetarisch of veganistisch? Dan is het wel belangrijk om bewust voldoende producten met ijzer te kiezen [5].

4.2 De opname van ijzer uit voeding

Niet al het ijzer uit voeding wordt even gemakkelijk opgenomen. Het maakt daarom niet alleen uit hoeveel ijzer je eet, maar ook uit welke voedingsmiddelen je het ijzer haalt.

Een paar dingen zijn daarbij belangrijk:

• Vitamine C helpt bij de opname van plantaardig ijzer: Eet daarom groente of fruit bij een maaltijd met bijvoorbeeld volkorenproducten, peulvruchten, tofu of noten [5].
• Dit is extra belangrijk als je vegetarisch of veganistisch eet: Je krijgt dan meer of al je ijzer uit plantaardige producten. Die vorm van ijzer wordt minder gemakkelijk opgenomen dan ijzer uit vlees [5].
• Thee en koffie kunnen de opname van ijzer tijdens een maaltijd verminderen: Dit komt onder andere door polyfenolen. Toch lijkt het effect op langere termijn bij een gevarieerd voedingspatroon klein [9]. Je hoeft koffie en thee daarom niet standaard rond iedere maaltijd te vermijden.
• Ook andere stoffen in voeding beïnvloeden de opname: Zo kan fytinezuur uit granen en peulvruchten de opname verminderen. Tegelijk zijn volkorenproducten en peulvruchten juist goede bronnen van ijzer en andere voedingsstoffen [5, 9].

Op langere termijn hebben losse stoffen die de opname remmen of juist helpen, weinig invloed op hoeveel ijzer je opneemt [9]. De ijzeropname uit één maaltijd vertelt daarom niet hoeveel ijzer je uiteindelijk over langere tijd opneemt.

5. Hoe weet je of je een ijzertekort hebt?

Heb je langere tijd klachten zoals vermoeidheid? Of heb je een reden waardoor je veel ijzer kunt verliezen, zoals hevige menstruaties? Bespreek dit dan met je huisarts.

5.1 Vaak wordt eerst je Hb bepaald

Bij vermoeden van bloedarmoede wordt vaak eerst het Hb in je bloed gemeten [1].

Is je Hb te laag? Dan heb je bloedarmoede. De huisarts kan daarna verder onderzoeken waardoor dit komt.

Een normaal Hb betekent alleen niet automatisch dat je voldoende ijzer hebt. Je ijzervoorraad kan al laag zijn terwijl je Hb nog binnen de normale waarden valt.

5.2 Ferritine geeft informatie over je ijzervoorraad

Met ferritine kan de huisarts meer informatie krijgen over je ijzervoorraad. Een lage ferritinewaarde past bij ijzertekort [1].

Ferritine wordt niet standaard bij iedere vrouw bepaald. Of dit nodig is, hangt af van je klachten, je Hb en de mogelijke oorzaak.

Heb je bijvoorbeeld aanhoudende klachten en een verhoogde kans op ijzertekort, terwijl je Hb normaal is? Dan kun je met je huisarts bespreken of het zinvol is om ook je ferritine te bepalen.

De uitslag moet wel in de juiste context worden bekeken. Ferritine kan bijvoorbeeld stijgen bij een ontsteking. Een normale waarde sluit een ijzertekort dan niet altijd uit [1].

6. Wat kun je doen als je ijzertekort hebt?

Het is belangrijk om niet alleen het tekort aan te vullen, maar ook te kijken waar het vandaan komt. Wat nodig is, hangt af van de oorzaak, je bloedwaarden en de klachten die je hebt.

6.1 Bespreek de oorzaak met je huisarts

Het is belangrijk om samen met je huisarts te kijken waardoor het tekort kan zijn ontstaan. De oorzaak bepaalt namelijk mede welke behandeling nodig is.

Bij hevige menstruaties verlies je bijvoorbeeld iedere maand opnieuw ijzer. Alleen het tekort aanvullen lost dat bloedverlies niet op. Behandeling van de hevige menstruaties kan daarom ook nodig zijn [2]. Bij problemen met de opname van ijzer of ander bloedverlies kan ander onderzoek of behandeling nodig zijn.

6.2 Bespreek of extra ijzer nodig is

Of je behandeling met extra ijzer nodig hebt, hangt af van je bloedwaarden, klachten en de oorzaak.

Bij ijzergebreksanemie worden meestal ijzertabletten gebruikt [1, 3]. Deze bevatten veel meer ijzer dan je via een gewone maaltijd binnenkrijgt.

IJzertabletten kunnen bijwerkingen geven. Je kunt bijvoorbeeld last krijgen van:

• misselijkheid;
• buikpijn;
• verstopping;
• diarree.

Ook kan je ontlasting donker of zwart worden [3].

De behandeling duurt meestal langer dan alleen tot het Hb weer normaal is. Je lichaam heeft daarna nog tijd nodig om de ijzervoorraad aan te vullen [1].

Gebruik ijzertabletten daarom volgens het advies van je huisarts. Langdurig op eigen initiatief hoge doseringen gebruiken is niet verstandig. IJzer kan bijwerkingen geven. Bij een terugkerend tekort is het bovendien belangrijk om te weten waarom je ijzer blijft verliezen.

Heb je een ijzertekort, maar geen bloedarmoede? Dan zijn ijzertabletten niet altijd nodig. Bij sommige mensen met vermoeidheid kunnen ze wel helpen [6, 7]. Bespreek daarom met je huisarts of extra ijzer in jouw situatie nodig is.

6.3 Let ook op je voeding

Voeding blijft belangrijk, ook als je een ijzertekort hebt.

Je kunt zelf letten op:

• voldoende producten met ijzer;
• groente of fruit bij maaltijden met plantaardig ijzer;
• voldoende ijzerrijke producten als je vegetarisch of veganistisch eet;
• een gevarieerd voedingspatroon.

Met voeding alleen lukt het niet altijd om een ijzertekort aan te vullen. Bijvoorbeeld als je veel ijzer blijft verliezen.

7. Conclusie

Een ijzertekort kan verschillende oorzaken hebben. Je kunt te weinig ijzer binnenkrijgen, meer ijzer nodig hebben, ijzer verliezen of het minder goed opnemen. Aan klachten alleen kun je niet zien of je een tekort hebt. Daarvoor is bloedonderzoek nodig.

Blijkt dat je een ijzertekort hebt? Dan is het belangrijk om te kijken waar het tekort vandaan komt. Gezond eten met voldoende ijzer helpt om genoeg ijzer binnen te krijgen, maar is niet altijd genoeg om een tekort aan te vullen. Soms is extra ijzer of behandeling van de oorzaak nodig.