Eenzaamheid bij ouderen: wat helpt om in contact te blijven?

Kernboodschappen van dit artikel (leestijd 7 minuten)

1. De helft van de ouderen voelt zich weleens eenzaam [1]. Een op de twaalf heeft het gevoel er langdurig helemaal alleen voor te staan [2].
2. Eenzaam zijn is niet hetzelfde als alleen zijn. Je kunt je eenzaam voelen met mensen om je heen, en prima alleen wonen zonder eenzaam te zijn.
3. Weinig contacten hebben hangt samen met ongeveer 30 procent meer kans op vroegtijdig overlijden [3, 4]. Weinig contact weegt daarmee ongeveer even zwaar als roken of te weinig bewegen.
4. Bij ouderen komt sterke eenzaamheid vaker door te weinig contact dan door het missen van één hechte band [5]. Te weinig contact kun je aanpakken met nieuwe afspraken.
5. Er is weinig onderzoek gedaan naar wat helpt tegen eenzaamheid; verwacht geen kant-en-klare oplossing [6]. Kleine afspraken die elke week terugkomen, werken in de praktijk beter dan één groot plan.
6. Eenzaamheid overkomt je: het zegt niets over wie je bent, en er is niets om je voor te schamen.

1. Hoeveel ouderen zijn eenzaam in Nederland?

Er is een verschil tussen je weleens eenzaam voelen en langdurig eenzaam zijn. De helft van de ouderen in Nederland voelt zich weleens eenzaam [1], maar een op de twaalf ouderen heeft het gevoel er helemaal alleen voor te staan [2].

Eenzaamheid is dus heel gewoon. Voel jij je weleens eenzaam, of heb je er al langere tijd last van, dan hoor je in beide gevallen bij een grote groep.

Eenzaamheid hoort ook niet alleen bij de ouderdom. Het Centraal Bureau voor de Statistiek telde in 2024 bijna 10 procent sterk eenzame mensen onder alle Nederlanders vanaf 15 jaar, de term voor dat langdurige gevoel er alleen voor te staan [5]. Wereldwijd is ongeveer een op de zes mensen eenzaam [7]. Blijft de vraag waarom het dan zo vaak op ouderen wordt geplakt, en daarvoor moeten we eerst een misverstand uit de weg ruimen.

2. Eenzaam zijn is niet hetzelfde als alleen zijn

Eenzaamheid gaat over het verschil tussen de contacten die je hebt en de contacten die je wilt. Je kunt dus alleen wonen en een rijk leven hebben, en je kunt je eenzaam voelen aan een volle tafel.

Alleen wonen vergroot de kans op sterke eenzaamheid wel: van de alleenwonenden is 14 procent sterk eenzaam, tegen ongeveer 10 procent van alle Nederlanders vanaf 15 jaar [5]. De meeste alleenwonenden voelen zich dus niet eenzaam.

Het verschil tussen de contacten die je hebt en de contacten die je wilt, kan ontstaan zonder dat jij iets fout doet. Je werk viel weg, vrienden overleden, je partner is er niet meer. Lopen gaat moeilijker, de auto ging weg. Op leeftijd verdwijnen contacten sneller dan er nieuwe bij komen.

3. Twee soorten eenzaamheid, twee aanpakken

Eenzaamheid kent twee vormen, en het advies verschilt per vorm.

• Te weinig contact hebben. Er komt weinig aanloop, je gaat weinig de deur uit, er is niemand om even iets aan te vragen.
• Een hechte band missen. Je hebt misschien genoeg aanspraak, maar er is niemand meer met wie je alles kunt delen.

Bij ouderen komt de eerste vorm vaker voor: van de 75-plussers is 10,5 procent sterk eenzaam door te weinig contact, tegen 7,6 procent door het missen van een hechte band [5]. Te weinig contact kun je aanpakken met nieuwe afspraken en activiteiten, terwijl het gemis van een hechte band tijd vraagt, en soms hulp bij rouw.

4. Wat eenzaamheid met je gezondheid doet

Julianne Holt-Lunstad van Brigham Young University in de Verenigde Staten bracht als eerste het hele veld bij elkaar: weinig contacten hebben hangt samen met ongeveer 30 procent meer kans om vroegtijdig te overlijden, ongeveer even zwaar als roken of te weinig bewegen [4]. De groep van Fan Wang aan de Harbin Medical University in China kwam jaren later op vrijwel hetzelfde uit [3].

De Wereldgezondheidsorganisatie brengt eenzaamheid inmiddels in verband met ruim 871.000 sterfgevallen per jaar [7]. Weinig contact hoort daarmee in hetzelfde rijtje als roken, eten en bewegen: iets waar je iets aan kunt doen.

Contact telt ook mee voor je geheugen: een klein sociaal netwerk hangt samen met een duidelijk hogere kans op dementie [8]. Waar begin je dan?

5. Hoe pak je eenzaamheid bij ouderen aan?

Peter Hoang en collega's aan de universiteit van Toronto zochten uit wat er tegen eenzaamheid bij ouderen werkt, en moesten concluderen dat er weinig onderzoek is en dat het effect meestal klein is [6]. Voor alle duidelijkheid: er bestaat dus geen aanpak waarvan we zeker weten dat het probleem ermee oplost. Wat in de praktijk wel helpt, zijn kleine vaste afspraken die elke week terugkomen.

Het gaat om één ding dat elke week op dezelfde dag terugkomt, bijvoorbeeld een van deze zes:

• Zet een vast moment in je agenda met iemand. Elke zondag bellen, elke woensdag koffie.
• Kies een activiteit met een vaste groep in plaats van een eenmalig uitje. Een koor, een wandelclub, een kaartmiddag, vrijwilligerswerk.
• Combineer contact met bewegen. Samen wandelen of samen gymmen levert contact en beweging in één. De drempel is lager, omdat je al iets te doen hebt.
• Maak de eerste stap klein. Eén telefoontje naar iemand die je uit het oog verloor is genoeg voor deze week.
• Vraag iets aan een ander. Contact loopt makkelijker als er een aanleiding is: hulp bij een klusje, een recept, een keer meerijden.
• Vraag bij je gemeente of het wijkteam naar een ontmoetingsplek in de buurt. Die plekken zijn er bijna overal, maar je moet er zelf naar vragen.

Bij Je Leefstijl Als Medicijn zijn er supportgroepen waar je met anderen aan je gezondheid werkt, en deelnemers zeggen vaak dat ze bleven komen om de andere mensen. Waarom contact zo zwaar meeweegt, lees je in goede relaties beschermen je gezondheid. Wat anderen doen bij een verandering staat in de kracht van sociale steun. Hierna kijken we naar de andere kant: wat je doet als het niet om jezelf gaat.

6. Maak je je zorgen om iemand anders?

Wachten tot iemand er zelf over begint, werkt zelden. Schaamte speelt mee, want veel mensen willen niet zielig gevonden worden. Let daarom op wat je wél kunt zien: telefoontjes die steeds korter worden, minder initiatief, een huis dat er anders bij staat, of zinnetjes als "het hoeft voor mij allemaal niet meer zo".

Wat wel werkt, is concreet zijn. Zeg niet "je moet er eens uit", maar "ik kom donderdag om drie uur langs". Vervang "bel gerust" door "ik bel je zondagavond". Een afspraak met een datum erin vraagt geen initiatief van de ander, en juist op dat initiatief loopt het bij eenzaamheid vaak stuk.

Vraag ook eens wat er is weggevallen, in plaats van wat er mis is. Over het koor dat gestopt is, praat iemand makkelijker dan over het gevoel dat overblijft.

Houdt iemand de boot af, dring dan niet aan op gezelligheid of hulp, maar houd het contact zelf in stand: kom terug op je vaste moment, ook als het vorige bezoek stroef liep, en houd de bezoeken klein en zonder agenda. Regelmaat zonder druk werkt beter dan overtuigen. Gaat het afhouden samen met somberheid of verwaarlozing, betrek dan de huisarts.

7. Wanneer je huisarts erbij hoort

Eenzaamheid is geen ziekte. Toch gaat eenzaamheid vaak samen met somberheid, slecht slapen en minder zin om iets te ondernemen. Houden die klachten langer dan een paar weken aan, ga dan naar je huisarts en vertel er meteen bij dat je weinig mensen om je heen hebt, want dat is voor de huisarts belangrijke informatie.

Veel gemeenten hebben daarnaast een wijkteam of een ouderenadviseur die weet wat er in de buurt te doen is, en met één telefoontje van tien minuten weet je wat er bij jou om de hoek gebeurt. Wil je vandaag nog een stem horen: de Luisterlijn is er dag en nacht voor een gesprek, en via de Zilverlijn van het Nationaal Ouderenfonds word je wekelijks gebeld.

8. Tot slot

Eenzaamheid bij ouderen is geen persoonlijk falen. Het is een optelsom van dingen die wegvallen, en dat overkomt mensen die daar niets aan konden doen.

Begin vandaag klein, met één telefoontje naar iemand die je uit het oog verloor, en spreek aan het eind van dat gesprek af wanneer je elkaar weer hoort, met een dag en een tijd erbij. Dat vaste moment doet meer dan één goede middag.

Veelgestelde vragen