Recensie: Schelto Kruijff, Hoe gezond is het ziekenhuis eigenlijk? Fundamentele vragen over de geneeskunde. Uitgeverij Balans, 2026. 257 p., €24,95. ISBN 9789463824897.

Drieëntwintig levens. Dat is wat een arts in een hele carrière toevoegt, rekent Schelto Kruijff voor in zijn nieuwe boek. “Als het gaat om levens redden, is de impact als arts verrassend beperkt”, schrijft hij. Kruijff weet waarover hij praat: hij is oncologisch chirurg aan het UMCG en hoogleraar Duurzame Innovatie in de Zorg. Hij opereert zelf patiënten. En hij schrijft een boek waarin hij hardop afvraagt of zijn vak doet wat het belooft.

Dat is zeldzaam. Dit soort kritiek komt meestal van patiënten, filosofen of leefstijlartsen. Kruijff doet het van binnenuit en dat maakt het lastiger weg te zetten als gemopper van de zijlijn.

Een eerlijk boek over een ongemakkelijk getal

Kruijff begint niet met afbreken. Hij eert zijn vak. Fleming en de penicilline. Jenner en de vaccinaties. Röntgen, insuline, de anticonceptiepil - “allemaal disruptieve veranderingen in de vorige eeuw”. Het ziekenhuis transformeerde, schrijft hij, “van plekken waar ziekte en wanhoop centraal stonden naar plekken waar hoop en genezing centraal staan”. De afgelopen twintig jaar daar bovenop: digitale zorg, wearables die je hartslag en zuurstof meten, kunstmatige intelligentie voor beeldherkenning, mRNA-vaccins, kijkoperaties.

En tóch. “Ondanks al deze technologische vooruitgang worden we als samenleving niet gezonder, eerder het tegenovergestelde.” Hart- en vaatziekten, diabetes type 2, COPD, dementie - de welvaartsziekten lopen ons onder de voet.

Hier wordt het boek scherp. “Omdat de zorg meestal pas in actie komt als de schade al is ontstaan, is haar bijdrage aan de algehele volksgezondheid beperkt.” En, harder: “De geneeskunde heeft een veel kleinere rol gespeeld in de stijging van de levensverwachting dan artsen zichzelf graag aanpraten. De grote helden zijn betere voeding, schoon drinkwater, riolering en scholing geweest.”

Dat schrijft dus een chirurg. Niet een columnist, geen activist.

Het lapmiddel

Wat Kruijff de geneeskunde verwijt, is geen onkunde, maar timing. De dokter komt pas in beeld als het al fout is. Daarmee, schrijft hij, is de zorg een “collectief lapmiddel voor slechte gewoontes” geworden. De rekening loopt op: als we zo doorgaan, werkt in 2040 één op de drie Nederlanders in de zorg. Eén op drie, om de gevolgen op te dweilen van een leven dat niet ondersteunt dat we gezond blijven.

Zijn oplossing klinkt logischer dan ze in de praktijk is. “We moeten een samenleving creëren die gezondheid stimuleert, in plaats van ingrijpen uit te stellen tot het misgaat.” Hoe kan het dat we zorg blijven uitbreiden terwijl preventie nodig is?

Er ontbreekt een hoofdstuk

Kruijff beschrijft het systeem haarscherp. Hij benoemt wat er mis is met prikkels, met onze ziekte-na-de-schade-aanpak, met het wegkijken bij oorzaken.

Echter, beleid maken rond preventie duurt jaren. Een huisarts heeft tien minuten. Mevrouw Jansen heeft vanavond zin in friet. Wie helpt haar, in haar boodschappen, alleen voor de tv op zondagavond?

Daar gaat het boek niet over. Dat is het werk waar wij bij Je Leefstijl Als Medicijn elke dag mee bezig zijn. In onze supportgroepen helpen ruim 21.000 mensen elkaar met leefstijlaanpassingen. Andere boodschappen. Lopen na het eten. Niet alleen staan op zondagavond.

Onderzoek van het LUMC, in 2023 gepubliceerd in het British Medical Journal, laat zien wat dat oplevert: gemiddeld 7 kilo minder gewicht en 9 centimeter minder buikomvang in het eerste jaar. Niet in plaats van de dokter. Naast de dokter, en vooral: ervóór.

Dit is het hoofdstuk dat in Kruijffs boek ontbreekt. Niet omdat hij het mist, maar omdat hij in het ziekenhuis staat en wij in de woonkamer.

Waarom dit boek kopen en lezen?

Lees dit boek als je arts bent en je wel eens twijfelt of de stroom waarin je werkt nog de juiste richting heeft en wat daaraan te doen valt.

Of lees het als patiënt, om te begrijpen waarom je dokter niet al je problemen kan oplossen, en waarom jij zelf 'aan de bak' bent.

Ik las het boek met veel plezier, ondanks de harde boodschap van Schelto. En werd nog gemotiveerder om preventie een grotere rol te geven in onze gezondheidszorg.

Schelto Kruijff is oncologisch chirurg aan het UMCG en hoogleraar Duurzame Innovatie in de Zorg aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het boek verscheen op 23 april 2026 bij Uitgeverij Balans.