Kan ik testen of ik al in de menopauze ben geweest?

De menopauze wordt vastgesteld als je 12 maanden geen menstruatie meer hebt gehad. Pas daarna spreek je van de postmenopauze. Er zijn wel mogelijkheden om te onderzoeken of je in de overgang bent. Soms wordt er bloedonderzoek gedaan, bijvoorbeeld om te kijken naar het hormoon FSH en oestrogeen. FSH is het hormoon dat de eierstokken stimuleert om eicellen te laten rijpen. Als de overgang nadert, kan FSH hoger zijn en oestrogeen lager. Bloedonderzoek wordt vooral gebruikt als er twijfel is. Bijvoorbeeld bij vrouwen jonger dan 40 jaar of bij onduidelijke klachten.

Kun je voorspellen wanneer de menopauze komt?

Het is niet mogelijk om precies te voorspellen wanneer iemand in de menopauze komt. Dit proces verloopt bij iedereen anders en wordt door meerdere factoren beïnvloed. In onderzoek zijn wel factoren gevonden die samenhangen met de leeftijd waarop de menopauze gemiddeld begint. Erfelijkheid speelt hierbij de grootste rol. Roken hangt samen met een iets eerdere menopauze, gemiddeld 1 tot 2 jaar eerder. Waarschijnlijk komt dit door een snellere afname van eicellen en meer schade door oxidatieve stress in het lichaam. Ook je gezondheid en leefstijl kunnen meespelen. Langdurige stress, ziekte of ondervoeding worden soms in verband gebracht met een iets eerdere overgang. Ook het lichaamsgewicht kan een kleine invloed hebben. Een lager BMI hangt soms samen met iets eerdere menopauze en een hoger BMI met iets latere menopauze. Maar deze effecten zijn verschillend en verschillen per persoon [16].

Waarom werden hormonen eerst niet vaak voorgeschreven?

In het begin van de jaren 2000 liet groot onderzoek zien dat hormoontherapie mogelijk samenhing met een iets hoger risico op borstkanker, hart- en vaatziekten en beroerte. Daardoor werd er lange tijd terughoudender mee omgegaan. Later onderzoek liet zien dat dit beeld te algemeen was. Het risico hangt vooral af van de leeftijd waarop je start, hoe lang je het gebruikt en welk type hormonen je krijgt. Bij gebruik rond de menopauze is het risico op ernstige bijwerkingen klein. Wel lijkt er bij langdurig gebruik een kleine toename te zijn van zeldzame risico’s, zoals borstkanker, vooral als hormoontherapie op latere leeftijd (boven de 60 jaar) wordt gestart. Daarom wordt hormoontherapie nu vooral gebruikt bij vrouwen met klachten, meestal onder de 60 jaar of binnen 10 jaar na de menopauze. De behandeling wordt altijd per persoon bekeken [17].

Waarom krijg ik ineens zoveel verschillende klachten tegelijk tijdens de overgang?

Tijdens de overgang daalt de hoeveelheid oestrogeen in je lichaam. Dat hormoon heeft invloed op meerdere systemen tegelijk. Zoals je temperatuurregeling, slaap, stemming, spieren, botten en energiehuishouding. Daardoor kunnen klachten vaak tegelijk ontstaan.

Wat zijn bio-identieke hormonen?

De gebruikte hormonen voor hormoontherapie kunnen bio-identiek of synthetisch zijn. Bio-identieke hormonen lijken sterk op de hormonen die het lichaam zelf aanmaakt. Synthetische hormonen hebben een iets andere structuur, maar werken vergelijkbaar in het lichaam. Beide vormen zijn effectief, al verdragen sommige vrouwen bio-identieke hormonen beter. Hormoontherapie is beschikbaar als pil, pleister, gel of spray.

Gezond en fit de overgang door? Werk aan je leefstijl!

Veel vrouwen zien op tegen de overgang. Klachten horen er niet altijd zomaar bij. Je leefstijl heeft veel invloed op hoe je de overgang ervaart en op je gezondheid na de menopauze. Soms is daarnaast hormoontherapie nodig. In dit artikel lees je wat er tijdens de overgang gebeurt en hoe je je gezondheid kunt ondersteunen.

Belangrijkste kernboodschappen (leestijd 13 minuten)

De fasen: De overgang bestaat uit drie fasen, waarin de hormonen geleidelijk dalen. Hierdoor verandert je lichaam stap voor stap.
Gevolgen daling hormonen: Tijdens de overgang kun je klachten krijgen zoals opvliegers, slecht slapen, stemmingswisselingen en vermoeidheid. Dit komt niet alleen door je hormonen, maar ook doordat je lichaam verandert. Dit zorgt voor verschillende gevolgen en kan het risico op bepaalde aandoeningen verhogen.
Leefstijl maakt verschil: Voeding, beweging, slaap, stress en sociale verbinding kunnen klachten verminderen en je risico op latere gezondheidsproblemen verkleinen. Hoe je leeft voor de overgang heeft ook invloed op je gezondheid na de menopauze.
Soms is leefstijl niet genoeg:Bij ernstige klachten kan hormoontherapie of andere medische ondersteuning nodig zijn. Hormoontherapie wordt ook steeds vaker ingezet.

1. De fasen van de overgang

De overgang bestaat uit drie fasen: perimenopauze, menopauze en postmenopauze. Samen vormen ze de periode waarin hormonen geleidelijk veranderen en de hormonen oestrogeen en progesteron uiteindelijk blijvend laag worden. Oestrogeen en progesteron spelen in rol in de menstruatiecyclus, vruchtbaarheid en allerlei lichaamsprocessen.

Perimenopauze (gemiddeld 40-45 jaar: Deze beginfase duurt vaak enkele jaren. Meestal ontstaan tijdens de perimenopauze de eerste klachten. De eisprong wordt onregelmatig en de menstruatiecyclus wordt korter, langer of onregelmatig.
Menopauze (gemiddeld 50-51 jaar): Het moment waarop de menstruatie definitief stopt. Je kunt in de perimenopauze soms maanden geen menstruatie hebben en daarna toch weer. Daarom wordt de menopauze vastgesteld na 12 maanden zonder menstruatie. De eisprong is gestopt en keert niet meer terug. Dan is de vruchtbare fase is voorbij.
Postmenopauze (gemiddeld >50-51 jaar): Dit is de fase na de menopauze en duurt de rest van het leven. De hormonen oestrogeen en progesteron blijven laag. Het lichaam komt in een nieuwe hormonale balans. Het kan een aantal jaar duren voordat je hormonale balans stabiel is.

Als je vóór je 40e in de overgang komt, is dat een vroegtijdige overgang [1].

2. Klachten tijdens de overgang

Tijdens de overgang kun je last krijgen van verschillende klachten. Vaak beginnen deze tijdens de perimenopauze. Dat komt doordat hormonen zoals oestrogeen en progesteron gaan schommelen. Deze hormonen hebben invloed op veel processen in je lichaam, zoals slaap, stemming, energie, temperatuur en concentratie.

Daardoor kun je klachten krijgen of kunnen bestaande klachten erger worden. Ook het ouder worden speelt hierbij een rol. Daarnaast veranderen er tijdens de overgang verschillende processen in je lichaam, wat sommige klachten kan versterken. Hoe je de overgang ervaart, hangt ook af van je gezondheid, leefstijl en omgeving. Factoren zoals stress en slecht slapen kunnen klachten verergeren [2].

Hieronder staan een paar veelvoorkomende klachten op een rijtje.

Fysieke klachten	Mentale klachten
Opvliegers	Stemmingswisselingen
Slecht slapen	Prikkelbaarheid
Vermoeidheid	Angst of somberheid
Gewrichtsklachten	Concentratieproblemen (brain fog)
Hartkloppingen	Sneller emotioneel
Vaginale droogheid	Minder mentale veerkracht
Nachtzweten	Sneller overprikkeld
Hoofdpijn	Verandering in zelfbeeld

Ben je op zoek naar leefstijltips voor specifieke klachten? Lees dan dit artikel.

3. Wat verandert er in je lichaam tijdens de overgang?

Tijdens de overgang verandert de hormoonbalans geleidelijk. Daardoor veranderen onder andere je botten, spieren, vetverdeling en stofwisseling. Sommige van deze veranderingen blijven ook na de menopauze bestaan en vergroten de kans op bepaalde aandoeningen.

Bij al deze veranderingen kan een gezonde leefstijl helpen om zo gezond mogelijk te blijven en om de kans op aandoeningen te verkleinen. Hieronder lees je de belangrijkste lichamelijke veranderingen.

3.1 Veranderingen in borstweefsel

Door de daling van oestrogeen en het ouder worden neemt de kans op borstkanker iets toe. Roken en alcohol vergroten die kans nog meer [3, 4]. Mogelijk hebben vrouwen met overgewicht na de menopauze ook een hogere kans op borstkanker [5].

3.2 Afname van botdichtheid

Oestrogeen helpt normaal om botafbraak te remmen. Als oestrogeen daalt, wordt er meer bot afgebroken dan er wordt opgebouwd. Je botten worden dan langzaam minder sterk. Het risico op botontkalking (osteoporose) en botbreuken neemt daardoor toe. Er zijn aanwijzingen dat overmatig alcohol drinken de kans vergroot op het krijgen van botbreuken bij botontkalking [6]. Weinig bewegen kan botontkalking versnellen.

3.3 Afname van spiermassa en kracht

De spiermassa neemt langzaam af. Dat komt door de hormonale veranderingen en het ouder worden. Veel mensen gaan ook minder bewegen als ze ouder worden. Hierdoor neemt de spiermassa sneller af.Minder spiermassa betekent minder kracht en een lager energieverbruik, omdat spieren meer energie gebruiken dan vet. Hierdoor kom je aan in vetmassa als je hetzelfde blijft eten.

3.4 Verandering in insulinegevoeligheid

Rond de menopauze kan het lichaam minder gevoelig worden voor insuline (insulineresistentie). Hierdoor schommelt de bloedsuiker sneller en kun je meer trek, energiedips en vettoename ervaren. Op de lange termijn kan dit bijdragen aan metabole disfunctie. Het lichaam gaat dan minder efficiënt om met energie. Dit kan het risico op diabetes type 2 verhogen [7]. Veel vrouwen slapen slechter tijdens de menopauze, wat ook de kans op diabetes type 2 kan vergroten [8].

3.5 Veranderingen in vetopslagvetopslagvetopslagvetopslag

Het lichaam gaat tijdens de overgang anders om met vetopslag. Er wordt relatief meer vet opgeslagen rond de buik in plaats van rond heupen en billen [9]. Dit soort vet wordt visceraal vet genoemd en ligt rond de organen in de buik. Dit vet is metabool actiever en wordt in verband gebracht met laaggradige ontstekingen. Deze ontstekingen lijken samen te hangen met verschillende klachten en aandoeningen, zoals insulineresistentie, diabetes type 2 en hart- en vaatziekten [10].

3.6 Verandering in hart- en vaatstelsel

Oestrogeen lijkt een gunstig effect te hebben op het hart en de bloedvaten. Als dit hormoon daalt, valt die bescherming grotendeels weg. De bloedvaten worden minder soepel en het cholesterol en de bloeddruk kunnen veranderen. Hierdoor hebben vrouwen na de menopauze meer kans op hart- en vaatziekten [11].

3.7 Veranderingen in huid, slijmvliezen en bindweefsel

Door de daling van oestrogeen is er minder collageen, waardoor weefsels minder stevig worden. Te veel in de zon zijn zonder goede bescherming versnelt de afbraak van collageen. Ook neemt de hydratatie van weefsels af. Hierdoor heb je bijvoorbeeld een drogere huid, drogere slijmvliezen (zoals vaginale droogheid) en minder elastisch bindweefsel. Sommige vrouwen hebben ook last van stijfheid of gevoeligheid in de gewrichten of bekkenbodem [12].

Een gezonde leefstijl kan de negatieve gevolgen van deze veranderingen beperken en het risico op aandoeningen verkleinen. Deze lichamelijke veranderingen hebben ook invloed op elkaar. Zo kan insulineresistentie bijdragen aan een hogere bloeddruk en daarmee het risico op hart- en vaatziekten vergroten [13]. Daarom is het belangrijk om naar je hele leefstijl te kijken en niet alleen naar losse adviezen die bij specifieke aandoeningen horen.

4. Een gezonde leefstijl helpt je gezond te blijven

Een gezonde leefstijl kan klachten verminderen of soms zelfs laten verdwijnen. Ook ondersteunt het je gezondheid op de lange termijn, bijvoorbeeld door het risico op botontkalking, diabetes type 2 en hart- en vaatziekten te verlagen.

Veel leefstijlkeuzes werken door op meerdere klachten en aandoeningen. Zo verkleint weinig of geen alcohol het risico op onder andere borstkanker en hart- en vaatziekten, helpt het bij een gezond gewicht en verbetert het de slaap. Hieronder vind je per leefstijlpijler praktische aandachtspunten die je kunnen ondersteunen tijdens de overgang.

Tip van ons team: met welke tip begin je deze week?

Je hoeft niet alles allemaal tegelijk te doen. Begin klein en bouw het stap voor stap op. Dan houd je het langer vol.

Plan 1 (extra) krachttraining deze week
Bijvoorbeeld thuis met je eigen lichaamsgewicht met een video, of in de sportschool.
Plan een extra wandeling in je week
Bijvoorbeeld tijdens je lunch of na je werk. Mag ook in stukken van 10–15 minuten.
Zorg voor een vast slaapmoment
Kies een vaste tijd om naar bed te gaan en start een uur ervoor met een rustige avondroutine.

4.1 Voeding

Voeding ondersteunt je energie, spieren, botten en hart. Gezonde keuzes helpen om langer verzadigd te zijn en ondersteunen de hormoonbalans. Ook ondersteunen ze een goede insulinegevoeligheid.

Wat kan helpen	Waarom?
Voldoende eiwitten. Bij krachttraining of afvallen heb je meer eiwitten nodig.	Eiwitten helpen bij spierherstel en -opbouw. Tijdens en na de menopauze helpt dit om spiermassa te behouden.
Voldoende calcium en vitamine D	Dit is belangrijk voor sterke botten en spierfunctie. Tijdens de menopauze neemt de botdichtheid vaak af, waardoor dit extra belangrijk is.
Vezels	Ondersteunen je darmen en zorgen voor een stabielere bloedsuiker.
Regelmatige maaltijden	Helpt om energiedips en cravings te voorkomen.
Kies vooral voor onbewerkte voeding	Onbewerkte voeding bevat meer voedingsstoffen en minder toegevoegde suikers en zout.
Voldoende gezonde vetten	Ondersteunen hormonen en de opname van vitamines.
Een gezond gewicht	Verkleint de kans op aandoeningen en hormonale klachten.
Voldoende ijzer bij vermoeidheid of hevige menstruaties. Overleg met je huisarts bij een vermoeden van een tekort.	Helpt bij het voorkomen van vermoeidheid door bloedverlies. In de overgang kunnen menstruaties onregelmatig of hevig zijn.
Kies voor langzame koolhydraten in plaats van snelle koolhydraten	Langzame koolhydraten zorgen voor stabielere bloedsuikers en minder energiedips. Tijdens de menopauze kan dit extra helpen bij wisselende energie.
Beperk suikers	Zorgen voor energiedips en meer trek in zoet. Tijdens de menopauze kan je hier gevoeliger voor zijn.
Let op met cafeïne	Kan je slaap en rust verstoren. Kan ook opvliegers of onrust versterken.
Pas op met gekruid of pittig eten	Kan bij sommige vrouwen opvliegers en nachtzweten uitlokken of versterken.

4.2 Beweging

Bewegen ondersteunt spieren, botten, hart en algehele energie. Het helpt ook bij je stemming en slaap. Beweging kan ook de kans op vallen verkleinen.

Wat kan helpen	Waarom?
2-3 keer per week krachttraining (bijvoorbeeld met weerstandsbanden, eigen lichaamsgewicht, groepslessen)	Helpt om spiermassa en botdichtheid te behouden.
Cardio, zoals fietsen of hardlopen	Ondersteunt een goede hartgezondheid, conditie en geeft energie.
Dagelijkse beweging (traplopen, wandelen, actief leven)	Draagt bij aan voldoende beweging en vermindert stijfheid.
Regelmatig opstaan bij langdurig zitten	Ondersteunt de bloedsomloop en voorkomt dat je te veel stilzit.
Bekkenbodemoefeningen	Het versterken van de bekkenbodem, wat klachten zoals urineverlies kan verminderen.
Balansoefeningen en eventueel valpreventie	Helpt om stabiel te blijven en verkleint de kans op vallen. Dit wordt belangrijker als botten kwetsbaarder worden.
Voldoende rustmomenten tijdens sporten	Rust is nodig om te herstellen en sterker te worden. Het helpt overbelasting en vermoeidheid te voorkomen.
Goede warming-up en cooling-down	Bereidt je lichaam voor op inspanning en ondersteunt herstel. Stresshormonen stijgen tijdens sport en dalen weer door een cooling-down. In de overgang kan herstel wat trager zijn en is je stresssysteem gevoeliger.

4.3 Stress

Tijdens de overgang kan je lichaam gevoeliger reageren op stress. Soms word je gevoeliger voor prikkels. Herstelmomenten worden daardoor belangrijker.

Wat kan helpen	Waarom?
Dagelijkse korte rustmomenten	Helpt om even tot jezelf te komen en voorkomt dat je altijd ‘aan’ staat
Ademhalingsoefeningen of andere ontspanningsoefeningen	Helpt om stress te verminderen en beter om te gaan met stress.
Grenzen aangeven in werk en privé	Voorkomt dat je te veel doet.
Bewust herstel inplannen	Helpt om niet alleen maar door te gaan.
Accepteren dat je lichaam (en persoonlijkheid) verandert	Dit geeft vaak meer rust in je hoofd.
Hulp vragen bij aanhoudende klachten	Je hoeft niet alles alleen te doen. Soms heb je hulp nodig van je sociale omgeving en soms van een professional.

4.4 Slaap

Slaap is belangrijk voor je herstel, energie en stemming. Veel vrouwen slapen lichter in deze fase.

Wat kan helpen	Waarom?
Vaste bed- en opsta-tijden	Helpt je lichaam aan een stabiel slaapritme en verbetert de slaapkwaliteit. Een onregelmatig slaapritme maakt slapen lastiger.
Koele en rustige slaapkamer	Maakt inslapen en doorslapen makkelijker
Overdag voldoende bewegen en intensief sporten liever niet in de avond	Zorgt ervoor dat je ’s avonds makkelijker in slaap valt. Laat op de avond intensief sporten kan zorgen dat je minder goed slaapt.
Rustige avondroutine	Geeft je lichaam en hoofd tijd om tot rust te komen
Niet te laat en zwaar eten	Ondersteunt herstel, omdat je lichaam niet meer bezig is met verteren
Eventueel apart slapen	Kan helpen bij warmte, snurken of onrust, waardoor je beter slaapt
Geen schermen 1 uur voor bedtjd	Hierdoor blijft je hoofd aan staan.

4.5 Verbinding

Contact met anderen helpt bij stress, stemming en veerkracht. Je energie kan tijdens de overgang ook minder zijn. Dan is steun van anderen extra belangrijk.

Wat kan helpen	Waarom?
Contact onderhouden met vrienden of familie	Helpt om je minder alleen te voelen en geeft steun
Samen activiteiten doen	Geeft afleiding en kan je stemming verbeteren
Praten over hoe je je voelt	Maakt zorgen vaak lichter en beter hanteerbaar
Hulp vragen als iets niet lukt	Voorkomt overbelasting. Zoek ook op tijd professionele hulp als het nodig is.
Kleine sociale momenten plannen	Korte contactmomenten kunnen al veel verschil maken
Verbinding blijven zoeken, ook bij vermoeidheid of somberheid	Helpt om niet in isolement te raken en steun te blijven ervaren

4.6 Middelen

Sommige middelen kunnen invloed hebben op je klachten. De effecten verschillen per persoon en zijn niet altijd goed onderzocht. Daarnaast zijn er middelen die klachten juist verergeren.

Wat kan helpen	Waarom?
Omega-3 supplement (bij weinig of geen vis)	Bijvoorbeeld bij een vegetarisch of veganistisch voedingspatroon. Een goede keuze is een supplement met 200 mg EPA+DHA uit algenolie.
Vitamine D vanaf 50 jaar (10 microgram per dag)	Ondersteunt botten en spieren, omdat de aanmaak in de huid afneemt en botontkalking vaker voorkomt
Hormoontherapie via arts	Kan veel klachten verminderen, zoals opvliegers en stemmingsklachten. Daarnaast wordt het vaak geadviseerd bij vervroegde overgang.
Overleg bij medicijnveranderingen met huisarts of apotheker	Helpt om te voorkomen dat medicijnen minder goed werken door hormonale veranderingen
Beperken of vermijden van alcohol	Alcohol heeft een negatief effect op slaap, herstel en kan opvliegers verergeren. Ook kan het je stemming verslechteren.
Stoppen of minderen met roken	Versnelt afname van oestrogeen en verhoogt gezondheidsrisico’s. In dit artikel lees je hoe je stopt met roken.
Pas op met kruidenmiddelen	Kruidenmiddelen bevatten soms gevaarlijke stoffen of kunnen invloed hebben op de werking van je medicijnen. Overleg bij gebruik met je zorgverlener.
Pas op met online middelen	Er worden online veel middelen verkocht. Soms zitten er andere ingrediënten in dan op het etiket staat. De supplementen kunnen ook verontreinigingen bevatten, zoals zware metalen of pesticiden.
Gebruik geen hoge doseringen supplementen zonder advies	Dit kan schade veroorzaken.

5. Wanneer is professionele hulp nodig?

Leefstijl kan veel ondersteunen, maar soms is extra hulp nodig. Bijvoorbeeld bij ernstige mentale of fysieke klachten of lichamelijke veranderingen zoals een verzakking. De organen in het bekken, zoals de baarmoeder, blaas of darmen, verzakken iets en zakken naar beneden in de vagina. Dit kan een zwaar gevoel, druk of problemen met plassen of ontlasting geven. Je kunt ook hulp krijgen met je leefstijl.

Voorbeelden van hulp:

Hormoontherapie: Kan worden ingezet als klachten je dagelijks functioneren beïnvloeden, zoals opvliegers en stemmingsklachten [14].
Hulp van een psycholoog: Verschillende vormen van therapie kunnen helpen bij klachten zoals opvliegers, angst en somberheid [15].
Hulpmiddelen via een arts: Bijvoorbeeld een pessarium (ring) bij een verzakking.
Hulp bij leefstijlaanpassingen:Bijvoorbeeld een stoppen-met-roken coach, een diëtist bij voeding of afvallen, of een bekkenfysiotherapeut bij bekkenbodemklachten.

Hier lees je meer over wanneer professionele hulp aan te raden is en welke soorten hulp er zijn. Twijfel je? Overleg dan altijd met je arts.

6. Conclusie

De overgang is een fase waarin je hormonen langzaam veranderen. Dit kan klachten geven, maar heeft ook lange termijn gevolgen. In bijvoorbeeld botten, spieren, vetverdeling en hart- en vaatgezondheid. Hoe je eet, beweegt, slaapt en met stress omgaat, kan klachten verminderen en je gezondheid tijdens en na de overgang ondersteunen. Soms is daarnaast medische begeleiding nodig. De overgang is ook een goed moment om beter naar je lichaam te kijken en wat het nodig heeft voor de jaren die volgen.

Gezond en fit de overgang door? Werk aan je leefstijl!

Belangrijkste kernboodschappen (leestijd 13 minuten)

1. De fasen van de overgang

2. Klachten tijdens de overgang