“Ik dacht aan een burn-out, maar het was de overgang"

Als arts op de Spoedeisende Hulp was Leontien Vermeer (51) wel gewend aan de nodige hectiek. “Ik kon goed multitasken, was altijd scherp en trad daadkrachtig op in acute situaties - ook als ik weinig had geslapen. Onregelmatige diensten horen immers bij het werk.”

Van 2011 tot 2022 werkte Leontien als SEH-arts in verschillende ziekenhuizen in de regio Utrecht. Ze hield van haar vak. “Ik vond het mooi om steeds een diagnostische puzzel te leggen: welke klachten heeft iemand, wat kan de oorzaak zijn en welke zorg is vervolgens nodig? Dat vraagt om een brede blik.”

Meer angst om fouten te maken

Rond haar 40e veranderde dat. Beetje bij beetje brokkelde haar zelfvertrouwen af: ze had steeds meer angst om fouten te maken en kampte soms met brain fog, ofwel hersenmist. Ook was ze voortdurend moe, omdat ze slecht sliep. “Ik wilde het oplossen door minder te gaan werken, maar dat haalde in de praktijk niets uit: de onregelmatige diensten in het weekend bleven.”

Haar klachten verergerden. Lange tijd hield Leontien zich, tegen beter weten in, staande: ze had weinig energie, was snel geïrriteerd en werd boos om de kleinste dingen. Tot het niet langer ging. “Tijdens een vakgroepvergadering barstte ik in tranen uit en werd door collega's naar huis gestuurd. Voor hen was het geen verrassing: ze hadden al langer gezien dat ik tegen mijn grenzen aanliep. Pas toen drong het tot me door dat ik mezelf totaal kwijt was geraakt: ik was niet meer de collega, partner en moeder die ik wilde zijn.” Met een schuldgevoel naar haar collega’s, nu moesten zij haar werk overnemen, meldde ze zich bij de huisarts.

Geen last van opvliegers

Het was een arbeidspsycholoog die tijdens haar re-integratietraject een verrassende vraag stelde. “Ze vroeg: ‘Leontien, ben jij niet in de overgang?’ Ik veegde haar vermoeden direct van tafel. Ik was 44, menstrueerde nog regelmatig en had geen last van opvliegers.” Toch was er een zaadje geplant, vertelt ze. “Ik ging lezen en bleef lezen. Ik herkende veel van mijn klachten. Het was overduidelijk dat ik middenin de perimenopauze zat.”

Nadat ze zich grondig had verdiept, wilde ze starten met hormoontherapie. “Ik had uitgezocht dat oestrogeen via de huid, geen verhoogd risico op trombose geeft, terwijl dat bij synthetische hormonen in pilvorm wel zo is. Dat was belangrijk, omdat ik eerder een longembolie had gehad.” Toch weigerde de waarnemende huisarts bij wie ze aanklopte de behandeling. “Zonder goede uitleg stond ik snel weer buiten. Dat triggerde mij. Ik dacht als ik als arts al zo word weggestuurd, dan gebeurt dat met heel veel andere vrouwen.”

Ze maakte een nieuwe afspraak bij haar eigen huisarts die er wel voor open stond en haar de laagste dosering lichaamsindentieke hormoonsuppletie voorschreef. In samenspraak met de huisarts stelde ze de behandeling stap voor stap bij.

Stoppen met alcohol

Naast de hormoontherapie veranderde Leontien haar leefstijl. Ze sportte al drie keer per week en deed aan krachttraining, maar paste ook haar voeding aan: meer eiwitten en gezonde vetten, minder snelle koolhydraten, aangevuld met enkele supplementen.

Drie jaar geleden stopte ze bovendien met het drinken van alcohol. "Ik durf niet te zeggen dat dit alleen mijn klachten zou hebben verholpen”, zegt Leontien. “Maar het was een extra stap, naast de andere veranderingen. Ik merkte vooral dat ik me beter voelde als ik dat glaasje wijn ’s avonds liet staan.”

Wat de hormoontherapie en leefstijlaanpassingen haar opleverden? "Als ik mezelf vergelijk met de Leontien die niet doorhad dat ze in de overgang zat: dat verschil is enorm. Toen was ik mezelf kwijt. Nu voel ik me meer in balans." Ze merkt ook dat ze bewustere keuzes maakt. "Als ik ergens geen zin in heb, doe ik het niet meer."

Wat de hormoontherapie en leefstijlaanpassingen haar opleverde? “Als ik mezelf vergelijk met de Leontien die niet doorhad dat ze in de overgang zat: dat verschil is enorm. Toen was ik mezelf kwijt. Nu voel ik me meer in balans.” Ze merkt ook dat ze bewustere keuzes maakt. "Ik kies vaker voor wat bij mij past. Als ik ergens geen zin in heb, doe ik het niet meer.

Gebrek aan kennis over de overgang

Haar persoonlijke ervaring en nieuwe inzichten leidden tot een carrièreswitch. Ze wilde niet meer terug naar de Spoedeisende Hulp. Langzaam groeide het besef dat ze iets wilde betekenen voor vrouwen die worstelen met overgangsklachten. “Uit ervaring weet ik dat ze niet altijd serieus worden genomen. Vaak door gebrek aan kennis: met terugwerkende kracht verbaas ik mij hoe weinig aandacht er tijdens de opleiding geneeskunde is voor de menopauze.”

Sinds dit jaar heeft ze haar eigen praktijk in Utrecht: Menopauze in de Praktijk. Het contrast met haar vorige werkomgeving is groot. Terwijl ze als SEH-arts veel patiënten in korte tijd zag en een gesprek soms moest onderbreken voor een volgend spoedgeval, heeft ze nu alle tijd voor haar cliënten. “Veel vrouwen hebben al een hele reeks zorgverleners bezocht, voordat ze bij mij aankloppen”, merkt Leontien. “Zij kregen slaapmedicatie om de nachtrust te verbeteren, soms een antidepressivum tegen stemmingswisselingen en bezochten een fysiotherapeut voor een frozen shoulder. Er wordt vaak met een kokervisie naar vrouwen in de overgang gekeken."

Oestrogeen: meer dan een geslachtshormoon

Leontien kiest voor een bredere aanpak. "Ik kijk naar de rol die hormonen spelen in het hele lichaam. Oestrogeen wordt vaak vooral gezien als geslachtshormoon, maar het speelt een belangrijke rol bij de botgezondheid, de vaatfunctie, huid, stofwisseling en hersenen, en beïnvloedt onder andere neurotransmitters en het immuunsysteem”. Ze concludeert: “Als de eierstokken met pensioen gaan, heeft dat dus niet alleen gevolgen voor de vruchtbaarheid, maar ook voor andere belangrijke processen in het lichaam."

Het verraderlijke is dat sommige gevolgen van het verlies van die oestrogene invloed pas jaren later zichtbaar worden. “Vrouwen krijgen bijvoorbeeld osteoporose of een ongunstiger cardiovasculair risicoprofiel. Dat vrouwen na de menopauze een hoger risico hebben op hart- en vaatziekten heeft meer oorzaken, maar het wegvallen van de beschermende effecten van oestrogeen speelt daarbij een rol.”

Krachttraining als metabole bescherming

Leontien: “Goede menopauzezorg gaat niet alleen over bestaande overgangsklachten. Maar vooral ook over hoe een vrouw gezond, sterk en met kwaliteit van leven ouder kan worden. Leefstijl is daarbij belangrijk: goede voeding, matig alcoholgebruik, voldoende bewegen en krachttraining.” Het belang van krachttraining mag niet worden onderschat, benadrukt ze: “Spieren houden je niet alleen sterk, ze hebben ook een metabole functie: ze bepalen mede hoe je lichaam energie verbrandt en spelen een rol bij insulineregulatie. Doe je in deze levensfase niets aan krachttraining, dan verlies je sneller spieren, en daarmee ook die metabole bescherming.”

Bij leefstijl gaat het naast voeding en beweging ook om verbinding - hoe is het sociale netwerk? - en zingeving: waar haalt iemand voldoening uit, en is daar in deze levensfase nog ruimte voor? Net zo belangrijk vindt ze zelfzorg. “Vaak zijn vrouwen heel goed in zorgen voor anderen,” zegt ze, “Zelfzorg is vaak het ondergeschoven kindje. Dat mag dus ook onderdeel zijn van het gesprek.”

"Eigenlijk overleven vrouwen in de overgang zichzelf," aldus Leontien. "Onze levensverwachting is langer dan de periode waarin de eierstokken oestrogeen en progesteron produceren. Terwijl ons lichaam nog decennia verder moet, nemen hormonen die veel meer functies hebben dan alleen voortplanting, sterk af."

Geen vrouw is hetzelfde, en dus verschillen de klachten ook sterk. "Opvliegers zijn het meest bekend, maar niet iedereen heeft hier last van. Vrouwen kunnen ook gebukt gaan onder minder bekende klachten, zoals angst en onrust, slechter slapen, stemmingswisselingen, haaruitval, gewichtstoename en gewrichtsklachten. Bovendien sluipen de ongemakken er langzaam in." Ook klachten als brain fog, moeite met concentreren en midden in een zin de draad kwijtraken kunnen samenhangen met hormonale veranderingen rond de menopauze. "Oestrogeen doet veel meer in het brein dan we lange tijd hebben gedacht."

Leefstijl en hormoontherapie versterken elkaar

Hoe belangrijk leefstijl ook is tijdens de menopauze, het is niet altijd voldoende. Daarom informeert Leontien haar cliënten uitgebreid over hormoontherapie. “Ik ervaar dat een goede leefstijl en hormoontherapie de beste resultaten geeft. Beide elementen versterken elkaar.”

Er bestaat veel angst voor hormoontherapie. Die is grotendeels ontstaan nadat een grote Amerikaanse studie uit 2002, de Women’s Health Initiative-studie, een verhoogd risico op borstkanker aantoonde. We weten inmiddels dat het genuanceerder ligt. “Zo werden er andere, synthetische hormonen onderzocht dan de lichaamsidentieke hormonen die we tegenwoordig voorschrijven - terwijl de uitkomsten lange tijd werden vertaald naar hormoontherapie in het algemeen. Bovendien waren de vrouwen in deze studie gemiddeld 63 jaar oud en dus vaak al jaren voorbij de menopauze.

Toch werkt dat oude beeld nog steeds door. Daardoor kiezen sommige vrouwen bewust niet voor hormonen”, weet ze. “Ik wil vrouwen niet overtuigen om hormonen te gebruiken. Maar ik wil wel dat ze goed geïnformeerd zijn zodat ze een weloverwogen keuze maken en zich niet door achterhaalde angst laten leiden. die keuze voor hen bepaalt.”

In haar praktijk legt Leontien bijvoorbeeld uit dat niet alle hormoontherapie hetzelfde is. Lichaamsidentiek estradiol en progesteron hebben dezelfde moleculaire structuur als de hormonen die het lichaam zelf maakt, terwijl synthetische varianten een andere structuur en biologische werking hebben. Ook de manier van toediening maakt verschil. Oestrogeen in tabletvorm gaat eerst door de lever en heeft daardoor andere effecten in het lichaam dan estradiol dat via de huid wordt opgenomen.

Maatschappelijke impact van de overgang

Bij de vrouwen die ze tot dusver begeleidde, overheerst opluchting. “Ze voelen zich gehoord. Klachten die voorheen los van elkaar leken te staan, blijken met elkaar samen te hangen: als een ontbrekend puzzelstukje dat op zijn plek valt. Veel vrouwen doen bovendien al hun best op het gebied van leefstijl. Ze eten gezond, doen aan yoga en sporten regelmatig. Als ze toch klachten houden, denken ze soms dat ze nóg harder aan zichzelf moeten werken. Maar je kunt heel gezond leven en tegelijkertijd klachten ervaren door hormonale veranderingen. Dan vind ik dat we ook eerlijk moeten bespreken wat hormoontherapie kan betekenen.”

Dat er steeds meer aandacht is voor de overgang, juicht Leontien toe. “Artsen stellen nog vaak verkeerde diagnoses omdat ze de impact van de overgang onderschatten of compleet missen.” Ze wijst ook op de maatschappelijke gevolgen: slaapproblemen, stemmingsveranderingen, brain fog en verminderde stressbestendigheid kunnen invloed hebben op hoe vrouwen functioneren op hun werk en thuis. Sommige vrouwen doen in deze levensfase noodgedwongen een stap terug in hun carrière of merken dat hun relaties onder druk komen te staan. Zolang we de werkelijke impact van de menopauze niet erkennen, blijven veel vrouwen zich onterecht afvragen wat er met hen aan de hand is.”