Bodemgezondheid en jouw gezondheid: wat de boer met je bord te maken heeft
Wat er in je eten zit, begint in de grond. Kijk het webinar met arts leefstijlgeneeskunde Tom Schilder terug, met de antwoorden op de vragen van kijkers.

Foto: portret van Tom Schilder, van zijn profielpagina op deze site
Spreker

Arts leefstijlgeneeskunde
Wat er in je eten zit, begint in de grond. Arts leefstijlgeneeskunde Tom Schilder liet in ons webinar van 26 mei 2026 zien hoe bodem, plant, dier en mens met elkaar samenhangen. Hij groeide op op een kleine boerderij in de kop van Noord-Holland. Nu werkt hij aan een zorgboerderij waar leefstijlzorg en een gezonde leefomgeving samenkomen. Op deze pagina kijk je het webinar terug. Je leest ook de antwoorden op de vragen van kijkers.
Webinar De boer als de dokter van de toekomst? met drs. Tom Schilder, 26 mei 2026
1. Wat je in dit webinar hoort
- Hoe planten, schimmels en bacteriën in de bodem samenwerken
- Wat ploegen, kunstmest en bestrijdingsmiddelen met die samenwerking doen
- Waarom dezelfde groente veel kan verschillen in voedingsstoffen
- Wat "hidden hunger" is: genoeg calorieën, te weinig bouwstoffen
- Wat jij zelf kunt doen als je eten koopt
2. Hoe werken planten, schimmels en bacteriën samen?
Tom begint zijn verhaal bij het eerste leven, ongeveer 3,8 miljard jaar geleden. De eerste cellen gebruikten maar een paar mineralen, zoals ijzer, magnesium, zwavel en fosfor. Diezelfde bouwstoffen heeft je lichaam vandaag nog steeds nodig. Tom citeert graag een uitspraak van Theodosius Dobzhansky: "Nothing in biology makes sense except in the light of evolution". Biologie wordt pas logisch als je naar de evolutie kijkt.
Samenwerking speelt in die evolutie een grote rol. Mitochondriën, de onderdelen van je cellen die energie leveren, waren ooit losse bacteriën die gingen samenwerken met een andere cel. Nu zitten ze in de cellen van je lichaam.
Toen het leven zo'n 500 tot 600 miljoen jaar geleden het land op kwam, ontstond een nieuwe samenwerking. Planten maken met zonlicht suikers, maar ze staan stil op één plek.
Schimmels groeien met lange draden door de grond. Ze halen mineralen zoals zink en magnesium uit het gesteente en brengen die naar de plant. De plant geeft er suikers voor terug. Bacteriën zetten moeilijk opneembare stoffen om in vormen die de plant wel kan gebruiken.
3. Hoe komen mineralen uit de bodem bij jou terecht?
Bodem, plant, dier en mens vormen samen een kringloop. Mineralen gaan van de bodem naar de plant, een dier of een mens eet die plant, en de mens eet ook het dier. Via urine en ontlasting komen de stoffen weer in de bodem terecht, en ook na de dood. Bacteriën uit de grond en uit het eten dragen we met ons mee, in onze darmen en op onze huid. Ze helpen voedingsstoffen om te zetten en trainen ons afweersysteem.
Op de tijdlijn van het leven is de moderne landbouw heel jong. Mensen boeren al zo'n 11.000 jaar. Vooral in de laatste zeventig jaar werden landbouw en veeteelt steeds intensiever. Daarvoor groeiden bodemleven, planten, dieren en mensen miljoenen jaren samen op.
4. Wat doet intensieve landbouw met de bodem?
Na de Tweede Wereldoorlog kwamen kunstmest en steeds grotere machines. Dat leverde veel kilo's op. Maar het heeft ook gevolgen voor het bodemleven, legt Tom uit:
- Ploegen kan de netwerken van schimmels doorsnijden.
- Zware machines drukken de grond samen. Er zit dan minder lucht in, en bacteriën die zuurstof nodig hebben, werken minder goed.
- Kunstmest geeft de plant een soort infuus met voedingsstoffen. De plant groeit snel, maar werkt minder samen met het bodemleven.
- De plant mist dan soms sporenelementen, zoals zink, koper of calcium. Hij kan daardoor vatbaarder worden voor ziekte, en dan zijn er meer bestrijdingsmiddelen nodig.
- Wordt de grond steeds bewerkt, dan kan de bovenste laag wegspoelen of uitdrogen.
Tom zegt erbij dat hij het zwart-wit schetst om het verhaal duidelijk te houden. Veel boeren en tuinders werken al anders.
Sommige gevolgen kun je met je eigen leefstijl nauwelijks beïnvloeden. In de prei die Tom liet onderzoeken, zaten resten van vier verschillende schimmelbestrijders. Tegelijk zijn schimmels in het ziekenhuis steeds moeilijker te bestrijden. Mogelijk hangen die twee met elkaar samen.
5. Zit er minder in je groente dan vroeger?
Er zijn aanwijzingen dat groente minder voedingsstoffen bevat dan vroeger. Tom noemt een daling van 10 tot 48 procent voor mineralen als magnesium, ijzer en zink. Ook vitamine C, foliumzuur (vitamine B9) en polyfenolen kunnen lager uitvallen; polyfenolen zijn stoffen die een plant maakt voor zijn eigen afweer. In ons lichaam kunnen ze onder meer werken als antioxidant: ze helpen schade in cellen te voorkomen.
Tom vindt vooral de verschillen tussen boeren opvallend. Het Amerikaanse Bionutrient Institute meet voedingsstoffen in gewassen en vindt grote verschillen tussen monsters van hetzelfde gewas [1]. Het instituut verzamelde 139 monsters spinazie uit het hele land en mat hoeveel ijzer erin zat. Tussen de laagste en de hoogste waarde zat een factor veertien. Van de armste spinazie zou je dus veertien keer zoveel moeten eten voor hetzelfde ijzer.
Bij andere groenten zag het instituut hetzelfde: bij biet een factor negen, bij prei zes en bij paprika vier. Tom stuurde zelf prei en rode biet naar een lab. Ook daar verschilde de hoeveelheid voedingsstoffen per 100 gram met een factor vier tot zes.
6. Maakt het voor melk uit hoe de boer werkt?
Bij melkvee ziet Tom hetzelfde beeld. Op veel bedrijven groeit één soort gras dat veel oplevert en goed reageert op kunstmest. Het bodemleven verarmt dan, en de boer wordt afhankelijker van kunstmest en krachtvoer. De koe krijgt veel stikstof binnen, en dat kan haar gezondheid en de melk raken.
Op bedrijven met kruidenrijk grasland en minder krachtvoer bevat melk volgens Tom over het algemeen meer omega 3-vetzuren, die ontsteking remmen. Er zit dan ook meer omega 3 in ten opzichte van omega 6, een ander vetzuur.
In zulke melk kan ook meer vitamine E zitten, en soms meer vitamine A. Zulke melk kan soms ook geler van kleur zijn.
Ook de mest verschilt. Krijgt een koe veel stikstof, dan is haar mest minder rijp en stoot hij meer uit. Mest van een gezonde koe op een gezonde bodem is juist goede voeding voor de grond. De koe is dus niet per se een vervuiler. Of ze dat wordt, hangt af van hoe je haar houdt. Ook hier geldt: biologisch is niet automatisch beter dan gangbaar, en de ene boer is de andere niet.
7. Kun je genoeg eten en toch iets tekortkomen?
Veel mensen krijgen meer dan genoeg calorieën binnen, vaak uit suikers en snelle koolhydraten, zoals in pizza en chips. Tegelijk krijgen ze weinig magnesium, zink, vitamines en polyfenolen binnen. Dat heet "hidden hunger", verborgen honger. Iemand kan dus overgewicht hebben en toch ondervoed zijn.
Lage waarden van magnesium, zink, foliumzuur of omega 3 hangen in onderzoek samen met veel aandoeningen. Tom noemt hart- en vaatziekten, diabetes, migraine, longziekten, sommige soorten kanker en depressie. Zo'n aandoening komt nooit door één stof alleen; vaak speelt ook een ongezond eetpatroon mee.
Met leefstijl kun je veel doen bij langdurige aandoeningen, maar het gesprek daarover gaat volgens Tom vooral over welk eetpatroon het beste is. Waar het eten vandaan komt en wat erin zit, krijgt minder aandacht. Werkt iemand met hart- en vaatziekten aan zijn leefstijl, dan wil Tom ook kijken naar voeding met zoveel mogelijk bouwstoffen.
8. Wie betaalt de boer voor goede voeding?
Geen boer vindt het leuk om bestrijdingsmiddelen te spuiten, zegt Tom, maar een boer krijgt vooral betaald per kilo of per liter.
Overstappen kost tijd, want eerst moet het bodemleven weer worden opgebouwd. De kennis daarover is nog versnipperd. Zo'n overstap is daardoor onzeker. Voor de kwaliteit van voedsel krijgt de boer nog nauwelijks iets extra. De grote vraag is dus: wie gaat dat betalen?
Boeren die de overstap al maakten, merken dat ze minder kwijt zijn aan kunstmest en voer. Tom ziet ook kansen voor Nederland, met een vruchtbare bodem, een goed netwerk, goede techniek en veel kennis. Hij droomt van "voedsel op recept": een klein deel van de zorgkosten naar goede voeding, met een goede prijs voor de boer. Daarvoor is wel een duidelijke maat nodig voor wat kwaliteit is en wat die kost.
Put je de bodem steeds verder uit, dan wordt grond op den duur woestijn. In Nederland is de bodem nog goed. Voor de toekomst vindt Tom de omslag naar een gezonde bodem toch nodig.
Zelf aan de slag met voeding?
Vul je e-mailadres in en ontvang het gratis werkboek voeding. Je schrijft er je eigen stappen in. Je kunt het meteen downloaden. Daarna krijg je een paar korte mails die je op weg helpen.
In één week grip op je eten.
9. Wat kun je zelf doen?
Bewustwording is de eerste stap, zegt Tom. Daarna geeft hij een paar stappen:
- Koop rechtstreeks bij de boer. Doe dat waar het kan, via de korte keten. Dan weet je waar je eten vandaan komt, en krijgt de boer een goede prijs voor een goed product.
- Zoek boeren die met de bodem werken. De Regeneratiekaart van Landvanwaarde laat zien wie dat doet [2].
- Let op wat je ziet. Lopen de kippen buiten op het land? Krijgen de koeien gras? Dan is de kans groter dat de boer goed met de bodem omgaat.
- Proef het verschil. Vergelijk een tomaat uit je eigen tuin met een tomaat uit een intensieve kas.
Tom had ook stappen voor anderen. Boeren kunnen kijken of ze minder kunstmest nodig hebben en hun eigen mest beter kunnen benutten; daar helpen adviseurs bij. In de zorg wil hij naast eetpatronen en supplementen ook naar de kwaliteit van voedsel kijken. En voor beleid ziet hij meer in boeren helpen om weerbaarder te worden, met een verdienmodel erbij, dan in alleen verbieden.
10. Vragen en antwoorden
Zijn biologische groenten beter voor je gezondheid? (48:27)
Niet automatisch, zegt Tom. In de Amerikaanse metingen hing de hoeveelheid voedingsstoffen vooral samen met het bodemleven. Of een boer biologisch of gangbaar werkte, zei minder. Een goede gangbare boer kan ook een heel goed product hebben. In de groente die Tom zelf liet meten, was biologisch soms veel beter en soms nauwelijks anders. Wel zitten er op biologische groente minder of geen resten van bestrijdingsmiddelen, vult gastheer Jaap Versfelt aan.
Kan regeneratieve landbouw de hele wereld voeden? (50:46)
Regeneratieve landbouw is landbouw die de bodem helpt herstellen. Tom denkt dat die de wereld kan voeden. Hij wijst erop dat we vooral weten wat er gebeurt als we doorgaan zoals nu. In delen van de Verenigde Staten en Rusland verandert landbouwgrond al in woestijn, waar je geen groente meer op kunt telen.
Een bodem die gezond blijft, is volgens hem dus hoe dan ook nodig om in de toekomst iedereen te kunnen voeden. Jaap merkt op dat rondtrekkend grazen veel ruimte vraagt; hoeveel precies, vindt Tom een goede vraag voor onderzoek.
Wat kan ik als consument doen? Waar koop ik voedzame producten? (53:17)
Zoek boeren en tuinders die met de bodem werken. Op de Regeneratiekaart van landvanwaarde.nu zie je op een kaart van Nederland wie dat doet [2]. Kijk ook naar collectieven die via de korte keten verkopen; die netwerken groeien, onder meer in Brabant en Noord-Holland.
Wat is de korte keten? (54:29)
Bij de korte keten gaat eten rechtstreeks van de boer naar jou, zonder handelaar of supermarkt ertussen. Je weet waar het vandaan komt, en je winkelmand is vaak goedkoper.
Hoe kun je zien hoeveel voedingsstoffen er in groente zitten? (55:23)
Voor consumenten is dat nu nog niet te doen, zegt Tom. Het Bionutrient Institute werkt volgens hem aan een meting met licht, zoals de flitser van je telefooncamera. Tot die tijd noemt Tom proeven de makkelijkste manier om een indruk te krijgen. Proef bijvoorbeeld een tomaat uit je eigen tuin naast een uit een intensieve kas.
Is biodynamische zuivel beter dan gewone biologische zuivel? (57:30)
Biodynamische landbouw is een vorm van biologische landbouw met extra eisen. Of zulke zuivel in het algemeen beter is, weet Tom niet zeker. Hij kent wel biodynamische boeren met meer omega 3 ten opzichte van omega 6 in hun melk. Ook hier verschilt het volgens hem per boer.
Lukt het boeren om zo te werken? (58:13)
De meeste boeren zijn natuurliefhebbers en staan er open voor, merkt Tom, maar ze worden nog steeds betaald per liter of per kilo. De kennis is versnipperd, en omschakelen na zeventig jaar is een grote stap.
Er is wel hulp. Tom noemt ReGeNL, een groot programma met geld uit het Nationaal Groeifonds [3]. Hij noemt ook CO2L Farming, een netwerk van adviseurs. Zijn tip voor boeren: kijk bij elkaar rond en leer van elkaar.
Hoe weet ik of een boer kwaliteitsproducten heeft? (1:01:30)
Een harde garantie is er nog niet. Ook een biologisch keurmerk of een boer in de buurt geeft die zekerheid niet. Wel kun je letten op aanwijzingen. Staan de kippen buiten op het land? Krijgen de koeien gras? Dan is de kans groter dat de boer goed met de bodem omgaat.
Hoe lang moet je gezond eten voordat je het merkt? (1:03:26)
Tom noemt geen termijn waarop je verschil kunt merken; hij is er zelf ook benieuwd naar. Jaap noemt zelftesten als mogelijkheid. Bij drogisterijen zijn eenvoudige testjes te koop, zodat je je vitamine- en mineralenwaarden nu en een jaar later zou kunnen vergelijken.
Lokaal kopen is mooi, maar wat als het niet biologisch is? (1:04:09)
Dat hangt af van de boer, zegt Tom. Het hoeft ook niet per se lokaal te zijn; kijk vooral of je eten kunt vinden van een boer die de bodem gezond houdt.
Kun je van de medische wereld verbetering verwachten? (1:04:42)
Tom is blij dat er medicijnen zijn. Ben je echt ziek, bijvoorbeeld met een longontsteking, dan kunnen ze heel goed helpen. Hij wil vooral dat de basis op orde is, ook bij mensen die een chemokuur nodig hebben of een auto-immuunziekte hebben. Medicijnen pakken dan de ziekte aan in de acute fase, en zo kunnen leefstijl en medicijnen volgens hem goed samengaan.
Welke rol spelen dieren in deze kringloop? (1:05:50)
Een koe die natuurlijk graast en goede mest maakt, kan volgens Tom de bodem en de biodiversiteit juist versterken. Hij is niet voor of tegen een bepaalde verhouding tussen plantaardig en dierlijk eten. Wel eten we in Nederland gemiddeld weinig groente, rond de 130 gram per dag. Daar is winst te halen. Goede mest stoot bovendien minder broeikasgassen uit.
Behandelt Tom zelf mensen met deze visie? (1:08:39)
Zijn energie zit nu in de zorgboerderij. Daar wil hij langdurige aandoeningen behandelen met de basis van leefstijl: bewegen, voeding, slaap, minder stress, niet roken en geen alcohol. Gaandeweg wil hij daar voeding van hoge kwaliteit aan toevoegen.
Krijgt de bodem via veemest niet genoeg mineralen terug? (1:09:42)
Mest bevat inderdaad mineralen, want een koe heeft vergelijkbare mineralen nodig als een mens. Maar het gaat volgens Tom vooral om de kwaliteit van de mest. Bij mest van een gezonde koe neemt het bodemleven de mineralen veel beter op dan bij mest die ligt te rotten.
Niet alle vragen kwamen aan bod.
11. Lees verder
Bij dit webinar schreven we drie artikelen:
- Zonder gezonde bodem geen gezonde mensen
- Mineralenkringloop en bodemgezondheid
- Regeneratieve begrazing en bodemherstel
12. Over de spreker
Drs. Tom Schilder is arts leefstijlgeneeskunde en medisch adviseur van Stichting Je Leefstijl Als Medicijn. Hij groeide op op een boerderij in Noord-Holland. Hij werkt aan een leefstijlboerderij in De Weere, waar leefstijlzorg, korte keten en regeneratieve landbouw samenkomen. Daarnaast onderzoekt hij de relatie tussen genetica, leefstijl en het risico op dementie.
Bronnen
Dit artikel is gebaseerd op de onderstaande bronnen.
- Bionutrient Institute. BI Variation Study 2018-2022 [internet]. Barre (MA): Bionutrient Institute; [geraadpleegd 15 okt 2026]. https://www.bionutrientinstitute.org/variationstudy
- Landvanwaarde. De Regeneratiekaart [internet]. [geraadpleegd 15 okt 2026]. https://landvanwaarde.nu
- ReGeNL. Ontwikkeling toekomstbestendige landbouw [internet]. [geraadpleegd 15 okt 2026]. https://regenl.nl/
De informatie van Stichting Je Leefstijl Als Medicijn over leefstijl, ziektes en stoornissen mag niet worden opgevat als medisch advies. In geen geval adviseren wij mensen om hun bestaande behandeling te veranderen. We raden mensen met langdurige aandoeningen aan om zich over hun behandeling goed door bevoegde medische professionals te laten adviseren.
Nieuwsbrief
Elke maand iets gezonds in je inbox.
Auteur
Gerelateerde artikelen
ArtikelZonder gezonde bodem geen gezonde mensen
De bodem speelt een grotere rol in onze gezondheid dan veel mensen denken: schrale aarde leidt tot tekorten aan micronutriënten in onze voeding.
WetenschapBodemgezondheid: hoe mineralen je voeding bepalen
Van mineralen in de bodem tot voeding op je bord. Een artikel over bodemgezondheid, landbouw en de samenstelling van voedsel.