Bodemgezondheid en jouw gezondheid: wat de boer met je bord te maken heeft

Wat er in je eten zit, begint in de grond. Arts leefstijlgeneeskunde Tom Schilder liet in ons webinar van 26 mei 2026 zien hoe bodem, plant, dier en mens met elkaar samenhangen. Hij groeide op op een kleine boerderij in de kop van Noord-Holland. Nu werkt hij aan een zorgboerderij waar leefstijlzorg en een gezonde leefomgeving samenkomen. Op deze pagina kijk je het webinar terug. Je leest ook de antwoorden op de vragen van kijkers.

1. Wat je in dit webinar hoort

• Hoe planten, schimmels en bacteriën in de bodem samenwerken
• Wat ploegen, kunstmest en bestrijdingsmiddelen met die samenwerking doen
• Waarom dezelfde groente veel kan verschillen in voedingsstoffen
• Wat "hidden hunger" is: genoeg calorieën, te weinig bouwstoffen
• Wat jij zelf kunt doen als je eten koopt

2. Alles begint bij de bodem

Tom begint zijn verhaal bij het eerste leven, miljarden jaren geleden. De eerste cellen hadden maar een paar mineralen nodig, zoals ijzer, magnesium en zwavel. Diezelfde bouwstoffen gebruikt je lichaam vandaag nog steeds. "Nothing in biology makes sense except in the light of evolution", citeert Tom. Biologie wordt pas logisch als je naar de evolutie kijkt.

Toen het leven het land op kwam, ontstond een nieuwe samenwerking. Planten maken met zonlicht suikers, maar staan stil op één plek. Schimmels groeien met lange draden door de grond. Ze halen mineralen zoals zink en magnesium uit het gesteente en brengen die naar de plant. De plant geeft er suikers voor terug. Bacteriën zetten moeilijk opneembare stoffen om in vormen die de plant wel kan gebruiken.

3. De kringloop van bodem naar mens

Zo ontstaat een kringloop. Mineralen gaan van de bodem naar de plant. Een dier of een mens eet die plant. Via mest, urine en ontlasting komen de stoffen weer in de bodem terecht. Ook de bacteriën uit de grond dragen we met ons mee, in onze darmen en op onze huid.

Tom laat zien hoe kort de moderne landbouw duurt op die tijdschaal. Stel dat de hele geschiedenis van het leven één jaar duurt. Dan bestaat de mens ongeveer 26 seconden. De landbouw van de laatste zeventig jaar duurt nog geen duizendste seconde. "Dat is nog korter dan je ogen knipperen."

4. Wat intensieve landbouw met de bodem doet

Na de Tweede Wereldoorlog kwamen kunstmest en grote machines. Dat leverde veel kilo's op. Maar het heeft ook gevolgen voor het bodemleven, legt Tom uit:

• Ploegen kan de netwerken van schimmels doorsnijden.
• Zware machines drukken de grond samen, waardoor er minder lucht in zit.
• Met kunstmest krijgt de plant een soort infuus. Hij groeit snel, maar werkt minder samen met het bodemleven.
• De plant mist dan soms sporenelementen zoals zink en koper. Daardoor wordt hij vatbaarder voor ziekte, en zijn er meer bestrijdingsmiddelen nodig.

Tom benadrukt dat hij het zwart-wit schetst om het verhaal duidelijk te houden. "De ene boer is de andere niet." Er zijn veel boeren en tuinders die het anders doen.

5. Minder voedingsstoffen in groente

Volgens Tom zijn er aanwijzingen dat groente minder voedingsstoffen bevat dan vroeger. Hij noemt een daling van 10 tot 48 procent voor mineralen als magnesium, ijzer en zink. Ook vitamine C, foliumzuur (vitamine B9) en polyfenolen kunnen lager uitvallen. Polyfenolen zijn stoffen die een plant maakt voor zijn eigen afweer. In ons lichaam werken ze onder meer als antioxidant. Tom plaatst er wel kanttekeningen bij: meetmethoden zijn in de loop der jaren veranderd.

Wat hem het meest opvalt, is de spreiding. Het Amerikaanse Bionutrient Institute verzamelde spinazie uit het hele land en mat hoeveel ijzer erin zat. Tussen de laagste en de hoogste waarde zat een factor veertien. Je zou van de armste spinazie dus veertien keer zoveel moeten eten. Bij biet vond het instituut een factor negen, bij prei zes en bij paprika vier. Tom stuurde zelf ook prei en rode biet naar een lab, en zag daar ook grote verschillen.

6. Melk en de stikstofkringloop

Hetzelfde ziet Tom bij melkvee. Op veel bedrijven groeit één soort gras dat goed reageert op kunstmest. Koeien krijgen dan meer krachtvoer, vaak met geïmporteerde soja. Op bedrijven met kruidenrijk grasland en minder krachtvoer bevat melk volgens Tom vaak meer omega 3-vetzuren. Die werken ontstekingsremmend. Ook de verhouding tussen omega 3 en omega 6 is dan beter, en er kan meer vitamine E en A in zitten.

Ook de mest verschilt. Mest van een gezonde koe op een gezonde bodem is volgens Tom een goede voedingsstof voor de grond. "De koe is niet per se een vervuiler. Het is net hoe je de koe houdt."

7. Hidden hunger: veel calorieën, weinig bouwstoffen

Veel mensen krijgen volgens Tom meer dan genoeg calorieën binnen. Die komen vaak uit snelle koolhydraten, zoals pizza en chips. Tegelijk krijgen ze weinig magnesium, zink, vitamines en polyfenolen. Dat heet "hidden hunger", verborgen honger. Iemand kan overgewicht hebben en toch te weinig bouwstoffen binnenkrijgen.

Lage waarden van magnesium, zink, foliumzuur of omega 3 hangen in onderzoek samen met veel langdurige aandoeningen. Denk aan hart- en vaatziekten, diabetes type 2, migraine en depressie. Dat ligt nooit aan één stof alleen, zegt Tom. Maar in de discussie over leefstijl gaat het vaak over welk eetpatroon het beste is. "Het gaat relatief minder over waar dat eten nou vandaan komt."

8. Wie betaalt de omslag?

Niemand wil volgens Tom graag spuiten met bestrijdingsmiddelen. Ook boeren niet. Het probleem is dat een boer vooral betaald krijgt per kilo of per liter. Overstappen kost tijd, want het bodemleven moet weer worden opgebouwd. Dat geeft onzekerheid. Voor de kwaliteit van voedsel wordt nog nauwelijks betaald.

Tom ziet wel kansen. Nederland heeft een vruchtbare bodem, goede kennis en goede techniek. Boeren die de overstap maken, besparen vaak op kunstmest en voer. Hij droomt van "voedsel op recept": een klein deel van de zorgkosten naar kwaliteitsvoeding, met een goede prijs voor de boer.

9. Wat je zelf kunt doen

Bewustwording is de eerste stap, zegt Tom. Daarna:

• Als consument: je stemt met je portemonnee. Koop waar het kan via de korte keten, rechtstreeks bij de boer. Dan weet je waar je eten vandaan komt, en krijgt de boer een betere prijs.
• Als boer: kijk of je minder kunstmest nodig hebt, en of je je eigen mest beter kunt benutten. Er zijn adviseurs die daarbij helpen.
• In de zorg: we praten veel over eetpatronen en supplementen. Tom wil dat we ook naar de kwaliteit van voedsel kijken.
• Voor beleid: niet alleen verbieden, maar boeren helpen om weerbaarder te worden en daar een verdienmodel aan te koppelen.

10. Vragen en antwoorden

Zijn biologische groenten beter voor je gezondheid? (48:27)

Niet automatisch, zegt Tom. In de Amerikaanse metingen hing de hoeveelheid voedingsstoffen vooral samen met het bodemleven. Het keurmerk zei minder. Een goede gangbare boer kan ook een heel goed product hebben. Wel zitten er op biologische groente minder of geen resten van bestrijdingsmiddelen, vult gastheer Jaap Versfelt aan.

Kan regeneratieve landbouw de hele wereld voeden? (50:46)

Volgens Tom weten we vooral wat er gebeurt als we doorgaan zoals nu. In delen van de Verenigde Staten en Rusland verandert landbouwgrond al in woestijn. Daar kun je op den duur niets meer telen. Een bodem die gezond blijft, is volgens hem dus hoe dan ook nodig. Hoeveel ruimte regeneratieve veeteelt precies vraagt, vindt hij een goede vraag voor onderzoek.

Wat kan ik als consument doen? Waar koop ik voedzame producten? (53:17)

Zoek boeren en tuinders die met de bodem werken. Op de Regeneratiekaart van landvanwaarde.nu zie je boeren en tuinders die aan een aantal criteria voldoen. Let op: het is landvanwaarde.nu, niet .nl. Die laatste site gaat over bouwen in het buitengebied. Kijk ook naar collectieven die via de korte keten verkopen. Die netwerken groeien, onder meer in Brabant en Noord-Holland.

Wat is de korte keten? (54:29)

De korte keten betekent dat eten rechtstreeks van de boer naar jou gaat. Er zitten dan geen handelaar en supermarkt tussen. Je weet waar het vandaan komt, en je winkelmand is vaak goedkoper.

Hoe kun je zien hoeveel voedingsstoffen er in groente zitten? (55:23)

Voor consumenten kan dat nog niet, zegt Tom. Het Bionutrient Institute werkt aan een meting met de flitser van je telefooncamera. Tot die tijd heeft hij een simpel advies: proeven. "Als jij een tomaatje uit je eigen tuin proeft naast een tomaatje uit een kas, proef je gelijk waar meer in zit."

Is biodynamische zuivel beter dan gewone biologische zuivel? (57:30)

Dat weet Tom niet zeker voor zuivel in het algemeen. Hij kent wel biodynamische boeren met een beter vetprofiel in hun melk. Ook hier geldt volgens hem: je kunt niet alles over één kam scheren.

Lukt het boeren om zo te werken? (58:13)

De meeste boeren zijn volgens Tom natuurliefhebbers en staan er open voor. Maar ze worden nog steeds betaald per liter of per kilo. De kennis is versnipperd, en omschakelen na zeventig jaar is een grote stap. Hulp is er wel. Tom noemt ReGeNL, een programma van het Nationaal Groeifonds, en CO2L Farming Advies, een netwerk van adviseurs. Zijn tip voor boeren: kijk bij elkaar rond en leer van elkaar.

Hoe weet ik of een boer kwaliteitsproducten heeft? (1:01:30)

Een harde garantie is er nog niet. Biologisch is geen garantie, lokaal ook niet. Wel kun je letten op aanwijzingen. Staan de kippen buiten op het land? Krijgen de koeien gras? Dan is de kans groter dat de boer goed met de bodem omgaat.

Hoe lang moet je gezond eten voordat je het merkt? (1:03:26)

Dat is nog niet goed onderzocht, zegt Tom. Hij is er zelf ook benieuwd naar. Jaap noemt een mogelijkheid: er zijn eenvoudige testjes om je vitamine- en mineralenwaarden te laten meten. Doe dat nu en een jaar later nog eens.

Lokaal kopen is mooi, maar wat als het niet biologisch is? (1:04:09)

Dat hangt af van de boer, zegt Tom. Het hoeft ook niet per se lokaal. Kijk vooral of de boer de bodem gezond houdt.

Kun je van de medische wereld verbetering verwachten? (1:04:42)

Tom is blij dat er medicijnen zijn. "Als je een longontsteking hebt, kan het heel goed helpen." Hij wil vooral dat de basis op orde is, ook bij mensen die bijvoorbeeld een chemokuur nodig hebben. Leefstijl en medicijnen kunnen volgens hem goed samengaan.

Welke rol spelen dieren in deze kringloop? (1:06:05)

Een koe die natuurlijk graast en goede mest maakt, kan volgens Tom de bodem en de biodiversiteit juist versterken. Hij is niet voor of tegen een bepaalde verhouding tussen plantaardig en dierlijk eten. Wel eten we in Nederland gemiddeld weinig groente, rond de 130 gram per dag. Daar is volgens hem winst te halen. Ook goede mest stoot minder broeikasgassen uit.

Behandelt Tom zelf mensen met deze visie? (1:08:39)

Zijn energie zit nu in de zorgboerderij. Daar wil hij langdurige aandoeningen behandelen met de basis van leefstijl: bewegen, voeding, slaap, minder stress, niet roken en geen alcohol. Daar bouwt hij stap voor stap voeding van hoge kwaliteit op.

Krijgt de bodem via veemest niet genoeg mineralen terug? (1:09:42)

Mest bevat inderdaad mineralen, want een koe heeft vergelijkbare mineralen nodig als een mens. Maar het gaat volgens Tom vooral om de kwaliteit van de mest. Mest van een gezonde koe wordt veel beter door het bodemleven opgenomen dan mest die ligt te rotten.

Niet alle vragen kwamen aan bod. We verzamelen de overige vragen en beantwoorden er een aantal later op deze pagina.

11. Lees verder

Bij dit webinar schreven we drie artikelen:

• Zonder gezonde bodem geen gezonde mensen
• Mineralenkringloop en bodemgezondheid
• Regeneratieve begrazing en bodemherstel

12. Volgende webinar

Op 28 oktober 2026 geeft prof. dr. Bas Bloem een webinar over Parkinson en leefstijl. Alle komende webinars en de webinars die je kunt terugkijken vind je op onze webinarpagina.

13. Over de spreker

Drs. Tom Schilder is arts leefstijlgeneeskunde en medisch adviseur van Stichting Je Leefstijl Als Medicijn. Hij groeide op op een boerderij in Noord-Holland. Hij werkt aan een leefstijlboerderij in De Weere, waar leefstijlzorg, korte keten en regeneratieve landbouw samenkomen. Daarnaast onderzoekt hij de relatie tussen genetica, leefstijl en het risico op dementie.

Bronnen

1. Bionutrient Institute. (z.d.). Bionutrient Institute. https://www.bionutrientinstitute.org/
2. Landvanwaarde. (z.d.). De Regeneratiekaart. https://landvanwaarde.nu
3. ReGeNL. (z.d.). Ontwikkeling toekomstbestendige landbouw. https://regenl.nl/

De informatie van Stichting Je Leefstijl Als Medicijn over leefstijl, ziektes en stoornissen mag niet worden opgevat als medisch advies. In geen geval adviseren wij mensen om hun bestaande behandeling te veranderen. We raden mensen met langdurige aandoeningen aan om zich over hun behandeling goed door bevoegde medische professionals te laten adviseren.