Is alzheimer erfelijk? Wat je risico echt bepaalt
Alzheimer komt vaker voor in sommige families, maar je genen bepalen niet alles. Welke genen spelen mee, en heeft het zin om je te laten testen?
‘Is alzheimer erfelijk?’ heb ik me lang afgevraagd. Ik ben niet de enige, onder mensen die ouders met alzheimer hebben, is het veel voorkomende vraag. Lang werd gedacht dat alzheimer niet erfelijk was, maar dat is veranderd. Onderzoekers schatten nu dat de verschillen tussen mensen in de kans op alzheimer voor zestig tot tachtig procent door hun genen komen.
60-80% van de verschillen in de kans op alzheimer komt door je genen
Alzheimergenen & risicogenen
Bij de vraag naar de erfelijkheid van alzheimer moet een belangrijk nuanceverschil worden gemaakt. Nog steeds zeggen wetenschappers vaak dat alzheimer niet of nauwelijks erfelijk is. Dat lijkt strijdig met de uitspraak dat de verschillen in de kans op alzheimer voor zestig tot tachtig procent door genen komen. De schijnbare tegenstrijdigheid komt doordat de wetenschap onderscheid maakt tussen alzheimergenen en risicogenen.
Alzheimergenen
Alzheimergenen zijn genen waarvan vrijwel zeker is dat je alzheimer krijgt als je ze hebt. We kennen tot nu toe enkele van deze genen en ze komen bij maar heel weinig mensen voor. Naar schatting wordt minder dan één procent van alle gevallen van alzheimer veroorzaakt door deze specifieke genen. Als één van je ouders zo’n alzheimergen heeft, heb je vijftig procent kans dat jij ook drager bent van dat gen. Alleen bij alzheimergenen spreken wetenschappers en artsen over erfelijke overdraagbaarheid.
Een belangrijk kenmerk van alzheimergenen is dat de ziekte vaak al op jonge leeftijd begint, rond 45-50 jaar. In families waar alzheimergenen voorkomen, vermoeden familieleden vaak al dat er sprake is van een erfelijke variant. Er komt in die families in elke voorgaande generatie alzheimer voor en bovendien meestal op jonge leeftijd. Deze alzheimervariant wordt dan ook wel ‘alzheimer op jonge leeftijd’ genoemd.
Risicogenen
Bij risicogenen is het niet zeker dat je alzheimer krijgt. Ze verhogen alleen je risico. Er zijn al zo'n 75 risicogenen gevonden, die allemaal de kans op alzheimer iets verhogen. Iedereen heeft wel meerdere van deze risicogenen.
Apoe4
Het bekendste risicogen is het Apoe-gen. Dit gen kent drie varianten: Apoe2, Apoe3 en Apoe4. Alleen Apoe4 verhoogt je risico op alzheimer. Het Apoe-gen heeft 2 zijden, aan elke zijde bevindt zich een Apoe-variant. Een enkelzijdige Apoe4 maakt je risico ongeveer drie keer zo groot. Een dubbelzijdige (Apoe4/4) maakt je risico ongeveer vijftien keer zo groot. Slechts twee procent van alle mensen is zo’n ‘4/4’. Apoe2 werkt juist beschermend tegen alzheimer, en Apoe3 is neutraal.
Je erft de Apoe-varianten van je ouders. Van elke ouder erf je één zijde. Als je vader en moeder bijvoorbeeld allebei Apoe3/4 zijn, dan kun jij 3/3, 3/4 of 4/4 zijn.
Zelf beginnen bij alzheimer en dementie?
Vul je mailadres in voor het gratis werkboek alzheimer en dementie, met ruimte om je eigen stappen op te schrijven. Je kunt het direct downloaden en krijgt daarna een korte reeks mails die je helpt verder te gaan.
Je hersenen kunnen nog vooruit.
Genetisch onderzoek
Door middel van genetisch onderzoek kan worden vastgesteld of je alzheimergenen hebt. Komt alzheimer op jonge leeftijd in je familie voor, dan kan je huisarts je voor zo’n genetisch onderzoek doorverwijzen naar één van de alzheimercentra. Daar word je begeleid in dit proces.
Bij risicogenen is het ingewikkelder. Je kunt bij enkele commerciële aanbieders een genetisch profiel laten maken. Daarmee wordt een selectie van jouw genen geanalyseerd. Je krijgt een mooie rapportage over jouw genen en via een app kun je in je genendatabase kijken. De kans is groot dat niet alle risicogenen worden geanalyseerd, en er wordt ook niet per gen aangegeven of het een risicogen is. Wat meestal wel duidelijk wordt aangegeven is of je alzheimergenen hebt en welke Apoe-variant je hebt.
Onderzoek doen of niet?
Denk goed na voordat je zo’n onderzoek laat doen. Wil je het echt weten, of ben je gelukkiger als je het niet weet? Het antwoord op deze vraag is voor iedereen anders. Ik ken mensen die het willen weten en mensen die het absoluut niet willen weten. Er zijn ook mensen die het zelf wel willen weten, maar die familieleden hebben die het niet willen weten. Kun/wil jij de resultaten dan geheim voor ze houden?
Wil je het echt weten, of ben je gelukkiger als je het niet weet?
Voor mij geldt dat ik blij ben dat ik weet dat ik Apoe4-drager ben. Het geeft mij een sterke prikkel om gezonder te leven en ik weet dat ik daardoor nu een stuk fitter ben dan vroeger.
Als je vermoed dat er alzheimergenen in je familie aanwezig zijn, dan raad ik je af om het genetisch onderzoek zelf te laten doen. Praat erover met je huisarts, die kan je helpen bij zo’n besluit en kan je doorverwijzen naar een alzheimercentrum waar je goed wordt begeleid.
Martine Geerts is moderator van de supportgroep Alzheimer en leefstijl van Je Leefstijl Als Medicijn en oprichter van Alzheimer Preventie Nederland.
Dit artikel is gebaseerd op de 8 onderstaande wetenschappelijke artikelen.
- Gatz M, Reynolds CA, Fratiglioni L, Johansson B, Mortimer JA, Berg S, et al. Role of genes and environments for explaining Alzheimer disease. Arch Gen Psychiatry. 2006;63(2):168-74. DOI
- Bellenguez C, Küçükali F, Jansen IE, Kleineidam L, Moreno-Grau S, Amin N, et al. New insights into the genetic etiology of Alzheimer's disease and related dementias. Nat Genet. 2022;54(4):412-36. DOI
- Scheltens P, De Strooper B, Kivipelto M, Holstege H, Chételat G, Teunissen CE, et al. Alzheimer's disease. Lancet. 2021;397(10284):1577-90. DOI
- Bateman RJ, Aisen PS, De Strooper B, Fox NC, Lemere CA, Ringman JM, et al. Autosomal-dominant Alzheimer's disease: a review and proposal for the prevention of Alzheimer's disease. Alzheimers Res Ther. 2011;3(1):1. DOI
- Ryan NS, Nicholas JM, Weston PSJ, Liang Y, Lashley T, Guerreiro R, et al. Clinical phenotype and genetic associations in autosomal dominant familial Alzheimer's disease: a case series. Lancet Neurol. 2016;15(13):1326-35. DOI
- Farrer LA, Cupples LA, Haines JL, Hyman B, Kukull WA, Mayeux R, et al. Effects of age, sex, and ethnicity on the association between apolipoprotein E genotype and Alzheimer disease. A meta-analysis. JAMA. 1997;278(16):1349-56. DOI
- Liu CC, Kanekiyo T, Xu H, Bu G. Apolipoprotein E and Alzheimer disease: risk, mechanisms and therapy. Nat Rev Neurol. 2013;9(2):106-18. DOI
- Fortea J, Pegueroles J, Alcolea D, Belbin O, Dols-Icardo O, Vaqué-Alcázar L, et al. APOE4 homozygosity represents a distinct genetic form of Alzheimer's disease. Nat Med. 2024;30(5):1284-91. DOI
SupportgroepAlzheimer en leefstijl
Supportgroep waar deelnemers ervaringen delen over leefstijl bij dementie en de ziekte van Alzheimer.
Zelf beginnen bij alzheimer en dementie?
Vul je mailadres in voor het gratis werkboek alzheimer en dementie, met ruimte om je eigen stappen op te schrijven. Je kunt het direct downloaden en krijgt daarna een korte reeks mails die je helpt verder te gaan.
Je hersenen kunnen nog vooruit.
Auteur
Is alzheimer erfelijk?
Onderzoekers schatten dat 60 tot 80% van alle alzheimergevallen een genetisch overdraagbare oorsprong heeft. Toch spreken wetenschappers meestal pas van erfelijkheid bij zeldzame alzheimergenen, die maar 1 tot 2% van de gevallen verklaren. De rest van het risico komt van risicogenen, die de kans verhogen zonder zekerheid te geven.
Wat is het verschil tussen alzheimergenen en risicogenen?
Alzheimergenen zijn zeldzame genen waarbij vrijwel zeker is dat je alzheimer krijgt als je ze draagt; ze verklaren 1 tot 2% van de gevallen en veroorzaken vaak alzheimer op jonge leeftijd, rond 45-50 jaar. Risicogenen, zoals de ongeveer honderd bekende varianten, verhogen alleen de kans op alzheimer zonder dat de aandoening zeker optreedt.
Wat betekent het Apoe4-gen voor mijn risico op alzheimer?
Apoe4 is een variant van het Apoe-gen die het risico op alzheimer verhoogt. Eén kopie van Apoe4 verdubbelt het risico, terwijl twee kopieën (Apoe4/4) het risico tot wel tien keer kunnen verhogen. Slechts twee procent van de mensen heeft de dubbele Apoe4/4-variant.
Hoe kom je erachter of je alzheimergenen hebt?
Als alzheimer op jonge leeftijd in je familie voorkomt, kun je met je huisarts bespreken of genetisch onderzoek zinvol is. De huisarts verwijst je dan door naar een alzheimercentrum, waar je begeleiding krijgt bij het hele proces.
Moet ik mij laten testen op alzheimergenen of risicogenen?
Dat is een persoonlijke keuze: sommige mensen willen de uitslag graag weten, anderen liever niet. Bij een vermoeden van alzheimergenen in de familie wordt aangeraden dit niet zelf via een commerciële test te doen, maar te bespreken met een huisarts die kan doorverwijzen naar een alzheimercentrum.
Gerelateerde artikelen
WetenschapDementie voorkomen: hoe verklein je je risico?
Dementie is niet onvermijdelijk. Ontdek welke vormen er zijn en hoe je met leefstijl het risico kunt verlagen en klachten kunt ondersteunen.
ArtikelMartine bouwde haar eigen alzheimerprogramma
Toen Martine geheugenklachten kreeg, dook ze in de literatuur. Wat ze vond werd haar eigen preventieprogramma, en later dat van anderen.
ArtikelAlzheimer voorkomen: 8 stappen die je risico verlagen
Volgens The Lancet is tot 40 procent van de gevallen van Alzheimer te voorkomen. Acht preventieve leefstijlstappen op een rij.
ArtikelBescherm je brein, gebruik omega-3 en MCT-olie
Omega-3 en MCT-olie lijken je brein te beschermen: meer energie, minder ontsteking en mogelijk minder dementie. Lees de hoopvolle onderzoeksresultaten.