De Schijf van Vijf helpt, maar is die optimaal bij een chronische aandoening?

Een goede basis, en toch niet ons uitgangspunt

Een vraag die we vaker krijgen: waarom volgen jullie de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum niet? Laten we vooropstellen dat de Schijf van Vijf een goede basis is. Wie zo eet, zet een grote stap vooruit: meer groente, meer peulvruchten, minder vlees, minder suiker. Voor de meeste mensen valt daar veel gezondheidswinst te halen.

Maar is het ook het optimale advies als je een chronische aandoening hebt? Mogelijk niet. Daar zijn drie redenen voor. De Schijf is gemaakt om de algemene bevolking gezond te houden en niet als behandeladvies bij ziekte. Een volledige herziening komt maar eens in de circa tien jaar, terwijl onderzoek doorloopt. En in het advies lopen gezondheids- en duurzaamheidsdoelen door elkaar, zonder dat je als lezer kunt zien welk getal waardoor is bepaald.

Voor de wetenschappelijke onderbouwing van onze artikelen gebruiken we daarom vooral de richtlijnen van het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) en de Federatie Medisch Specialisten (FMS), plus de systematische reviews en meta-analyses die onder die richtlijnen liggen. De artikelen die we op basis daarvan schrijven, zitten in het geheugen van Lampie, onze AI-assistent.

Reden 1: gemaakt voor preventie, niet voor behandeling

De Schijf van Vijf is de praktische vertaling van de Richtlijnen goede voeding van de Gezondheidsraad. Die richtlijnen hebben een helder doel, en de Gezondheidsraad schrijft dat zelf op in het meest recente advies (december 2025):

“Alle richtlijnen zijn vooral gericht op de preventie van chronische ziekten in de Nederlandse bevolking.”

Het gaat dus om de kans op ziekte verkleinen bij mensen die nog gezond zijn. Dat is iets anders dan de vraag wat je moet eten als je die ziekte al hebt.

Het Voedingscentrum zegt het in 2026 zelf ook, op de pagina over voeding bij ziekten:

“Ook bij een ziekte of aandoening is de Schijf van Vijf dus een goede basis. Daarbij kunnen wel specifieke aanpassingen nodig zijn. Zo is het advies om bij een hart- of vaatziekte iets meer vis te eten, namelijk 1-2 porties per week in plaats van 1 portie per week. Een diëtist kan aanvullende adviezen op maat geven.”

Daar zijn wij het mee eens. En daar begint ons werk. Want welke aanpassingen dat zijn, bij welke aandoening, en hoe sterk het bewijs daarvoor is: dat staat niet in de Schijf van Vijf. Die geeft één set aanbevolen hoeveelheden per leeftijdsgroep, niet per aandoening. De doorgerekende eetpatronen gaan bovendien uit van mensen met een gezond gewicht. In de wetenschappelijke onderbouwing van de vernieuwde Schijf van Vijf (april 2026) staat over ziekte of aandoening niets.

Die aanpassingen staan wél in het wetenschappelijk onderzoek dat per aandoening is gedaan. Daar halen wij onze artikelen vandaan.

Reden 2: nieuw onderzoek doet er jaren over om in de Schijf te komen

De Richtlijnen goede voeding worden niet doorlopend bijgewerkt, maar periodiek herzien. De Gezondheidsraad schrijft daarover in zijn Werkprogramma 2026:

“De Gezondheidsraad heeft als vaste taak om voor Nederland de Richtlijnen goede voeding te formuleren. Deze worden periodiek bijgesteld op basis van de laatste stand van de wetenschap.”

Een concreet interval noemt de raad niet. In de praktijk zit er tussen twee volledige herzieningen ongeveer tien jaar: de richtlijnen verschenen in 1986, 2006 en 2015. De actualisatie die nu loopt, verschijnt in delen. Het eerste deel, over eiwitbronnen en voedingspatronen, kwam op 4 december 2025 uit. De delen over granen en over groente en fruit moeten nog komen; voor die productgroepen geldt dus nog altijd de richtlijn uit 2015. Het Voedingscentrum volgt dat ritme: na de editie van 2004 kwam die van 2016, en op 9 april 2026 verscheen de vernieuwde Schijf van Vijf.

Dat lange ritme is begrijpelijk. Zo’n herziening is een enorm karwei en de Gezondheidsraad legt de lat voor bewijs terecht hoog. Maar het betekent ook dat nieuw onderzoek er jaren over kan doen om in de standaard terecht te komen. Wie vandaag een ernstige aandoening heeft, kan daar niet op wachten. Die wil weten wat er nú bekend is.

Daarom nemen wij in onze artikelen ook recenter onderzoek mee dat de richtlijnen nog niet heeft bereikt. Dat bewijs is soms minder zwaar getoetst dan waar de Gezondheidsraad mee werkt. We benoemen dan hoe sterk het bewijs is en waar de onzekerheid zit, en we beperken ons tot aanpassingen die veilig zijn. Daarmee volgen we een ethisch kader uit de medische literatuur (Cohen en Kemper): is een interventie veilig, dan mag je ook minder hard bewijs voor effectiviteit meewegen, zolang de lezer weet hoe sterk dat bewijs is. Zo kun je zelf, het liefst samen met je arts, afwegen of je erop vooruit wilt lopen.

Reden 3: gezondheid en klimaat lopen door elkaar

De derde reden is minder bekend: de Schijf van Vijf is niet alleen op gezondheid gebaseerd. Er zijn ook duurzaamheidscriteria in verwerkt, en sinds de vernieuwing van april 2026 nadrukkelijker dan ooit. Het Voedingscentrum zegt dat zelf ook, bij de lancering:

“Gezondheid, duurzaamheid en voedselveiligheid horen onlosmakelijk bij elkaar. Met de vernieuwde Schijf van Vijf laten we dat zien.”
Petra Verhoef, directeur van het Voedingscentrum

Het klimaatdoel is als harde rekenregel in het model gestopt waarmee de aanbevolen hoeveelheden zijn berekend. In de wetenschappelijke onderbouwing staat:

“Om ervoor te zorgen dat het eetpatroon beter past binnen de draagkracht van de aarde hebben we van tevoren eisen gesteld aan de maximale hoeveelheid broeikasgasemissies en blauwwaterverbruik (irrigatiewater) van een eetpatroon.”

Deze eis komt van de VN:

“Om te bepalen wat de maximale hoeveelheid broeikasgasuitstoot van een eetpatroon is, zijn we uitgegaan van de doelstelling van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Dit doel stelt dat de broeikasgasuitstoot (CO2-equivalent) in 2030 met 45% moet zijn teruggedrongen ten opzichte van 2010.”

Een klimaatdoel van het VN-klimaatpanel bepaalt dus mede hoeveel vlees, kaas en zuivel er in de Schijf van Vijf passen. Dat is ook waar de grootste veranderingen zitten ten opzichte van de vorige versie van de schijf: vlees ging van maximaal 500 naar 300 gram per week, kaas van 40 naar 20 gram per dag.

De onderzoekers achter de Schijf van Vijf schreven bovendien dat hun rekenmodel zonder die milieugrenzen waarschijnlijk méér dierlijke producten zou hebben aanbevolen:

“This shows that without applying these constraints, the outcome of the optimisation model most likely would have resulted in a higher recommended intake of these animal-based foods (…), since these foods are rich sources of several essential nutrients.”
Vertaald: dit laat zien dat het model zonder die randvoorwaarden waarschijnlijk een hogere aanbevolen inname van deze dierlijke producten zou hebben opgeleverd, omdat die producten rijke bronnen zijn van verschillende essentiële voedingsstoffen.

De Gezondheidsraad houdt de twee doelen wél uit elkaar. Die weegt milieu-impact mee, maar bewaakt daarbij de volgorde:

“Als er wel aanleiding was om voedselveiligheid of milieu-impact mee te wegen in de formulering van een richtlijn, zorgde de commissie ervoor dat het uitgangspunt van de preventie van chronische ziekten gewaarborgd bleef.”

Begrijp ons niet verkeerd: duurzaamheid is een belangrijk maatschappelijk doel, en het staat het Voedingscentrum vrij om dat mee te wegen. Vaak wijzen beide doelen (milieu en gezondheid) bovendien dezelfde kant op. Maar in het eindresultaat, het plaatje met de aanbevolen hoeveelheden, kun je als gebruiker niet meer zien welk deel over jouw gezondheid gaat en welk deel over het klimaat. Voor wie gezond is, maakt dat weinig uit. Voor wie een aandoening heeft en wil weten wat voor zijn of haar gezondheid het allerbeste is, is dat wel een probleem. Zou het niet helderder zijn als die twee doelen apart benoemd werden, zodat je zelf je afweging kunt maken?

Daarom kiezen wij voor ziektespecifiek bewijs

Wij zijn er niet alleen om mensen te helpen lang en gezond te leven, maar ook voor mensen met een chronische aandoening. Voor veel van die aandoeningen is apart wetenschappelijk onderzoek gedaan naar wat gezonde voeding is bij die specifieke aandoening. Wij baseren onze artikelen op dat onderzoek en op de richtlijnen van het NHG en de FMS.

De Schijf van Vijf blijft een goede basis voor wie gezond is en gezond wil blijven. Maar voor onze lezers met een aandoening nemen we het ziektespecifieke bewijs als uitgangspunt. En waar we onderzoek aanhalen dat nog te jong is voor de richtlijnen, zeggen we erbij hoe sterk het bewijs is.

Bronnen

Dit artikel is gebaseerd op de onderstaande bronnen.