'Ja dokter: in onze familie is iedereen te zwaar, dus geef me gewoon een medicijn'

Ze komt binnen met een zucht die zowel vermoeidheid als vastberadenheid verraadt. “Dokter, in onze familie is iedereen te zwaar. Ooms, tantes, mijn moeder, mijn zus… wij zijn gewoon
zo. Dus laten we niet moeilijk doen - geef me gewoon een medicijn om af te vallen.”

Ik glimlach. Niet om haar woorden, maar om de herkenbaarheid. Ik hoor deze zin vaker dan het geluid van de koffieautomaat op maandagmorgen. Elke keer verloopt het gesprek anders dan mensen verwachten.

“Vertel eens,” zeg ik, “wat betekent dat voor u, dat het ‘in de familie zit’?”
Ze haalt haar schouders op. “Dat het geen zin heeft om er iets aan te doen. Waarom zou ik gaan ploeteren, als het genetisch bepaald is?”

Spelen genen een rol?

Ik weet dat ik dit punt voorzichtig en zorgvuldig moet toelichten. Want ja: genen spelen een grote rol. Maar nee: genen zijn niet allesbepalend.

Ik teken een kleine cirkel op mijn notitieblok. “Dit zijn genen,” zeg ik. “Zij bepalen hoe gevoelig je lichaam is. Hoe makkelijk het energie opslaat. Hoe sterk een persoon reageert op stress. Of iemand honger- of verzadigingssignalen duidelijk voelt.”

Ze knikt. “Dat is het probleem.” Ik teken zes andere cirkels eromheen: groter, kleiner en elkaar overlappend. “En deze factoren,” zeg ik, “spelen bij de meeste mensen ook mee: voeding, beweging, slaap, stress, emoties, medicatie, de voedselomgeving… De mix verschilt per persoon.”

“Maar genen zijn toch genen?” vraagt ze.

“Zeker,” zeg ik. “Maar van alle mensen met overgewicht heeft slechts 5 tot 10 procent een medische oorzaak, zoals een zeldzame hormonale aandoening of schade aan de hypothalamus.”

“En hoe zit dat met de andere 90 tot 95 procent?”, wil ze weten.

“Bij hen ontstaat overgewicht door een combinatie van factoren. Soms zijn ze te goed te beïnvloeden, soms minder. Maar bijna altijd zijn er knoppen waaraan je kunt draaien. Het zal niet in één keer lukken, maar er is meer mogelijk dan veel mensen denken.”

Ze kijkt me onderzoekend aan. “Dus u zegt eigenlijk dat mijn familie misschien wel hetzelfde patroon heeft… maar niet noodzakelijk hetzelfde lot?”

“Precies”, antwoord ik.

Is het dan je eigen schuld?

Het gesprek begint te kantelen.
“Maar dokter,” zegt ze, “als mijn genen ervoor zorgen dat ik gevoeliger ben voor stress of honger, is het dan mijn schuld dat ik te zwaar ben?”

“Nee,” zeg ik. “Het is niemands schuld. Maar het is wel uw invloedssfeer. En dáár gaat het om. Genen leveren de vonk, de omgeving en gewoontes leveren de brandstof.”

Ze lacht zacht. “Ik heb dus niet één oorzaak, maar een soort… cocktail?”

“Juist. Het is ons werk uit te zoeken welke ingrediënten doorslaggevend zijn en welke we kunnen aanpassen.”

En dan stelt ze opnieuw de vraag over medicatie.
Ze kijkt me recht aan. “Dus een medicijn is niet per se verkeerd?”

“Misschien niet", begin ik. "Maar het is zelden noodzakelijk en zelden leidt het tot de oplossing. Medicatie werkt alleen goed als we ook de factoren aanpakken die wel beïnvloedbaar zijn. Anders bestrijd je de rook, maar laat je het vuur branden. Daarnaast weten we nog nauwelijks iets over de lange termijn-effecten.”

Ze knikt langzaam. “Dus wat u eigenlijk zegt… is dat het in mijn familie niet alleen genen zijn, maar vooral ook gewoontes, stress, en hoe we eten en leven?”

Ik glimlach. “Ik heb uw familie nooit ontmoet, dus dat kunt u beter beoordelen dan ik. Maar meestal is dat wel wat er aan de hand is.”

Bij het opstaan zegt ze: “Dokter, ik wil het toch proberen. Maar… niet in mijn eentje.”
“Dat hoeft gelukkig ook niet,” zeg ik.

Ze draait zich nog één keer om als ze in de deuropening staat. “En die genen van mij dan?”

Ik knipoog. “Die nemen we gewoon mee. Ze mogen meepraten - maar niet meer de baas spelen.”

In het kort:- Ongeveer 5 - 10% van het overgewicht heeft een duidelijke medische oorzaak.
- Bij 90 - 95% ontstaat overgewicht door een persoonlijke mix van goed beïnvloedbare en minder beïnvloedbare factoren.
- Denk aan leefstijl (heel goed beïnvloedbaar)
- Psychisch/stress/coping (goed beïnvloedbaar bij juiste ondersteuning)
- Medicatie (soms beïnvloedbaar)
- Sociaal-economische situatie/leefomgeving (matig beïnvloedbaar, afhankelijk van context)
- Voedselomgeving / werkroosters (matig tot moeilijk beïnvloedbaar)
- Genetische kwetsbaarheid (laag beïnvloedbaar - wel te moduleren)
- Medische/hormonale oorzaken (minst beïnvloedbaar)