Waarom is de één gevoeliger voor stress dan de ander?

Belangrijke aandachtspunten 

• Ontstaan stress: Stress ontstaat wanneer er een onbalans is tussen wat er van je gevraagd wordt (draaglast) en wat je aankunt (draagkracht).  
• Stressreactie: Je stressreactie is de manier waarop jouw lichaam en brein reageren op spanning. Het gaat om hoe snel en sterk je op stress reageert. 
• Factoren: Stressgevoeligheid wordt beïnvloed door meerdere factoren, zoals aangeboren aanleg en genen, hormonen, leeftijd, persoonlijkheid en temperament. 
• Stressgevoeligheid staat niet vast: Je stresssysteem is flexibel. Niet alles kun je veranderen, maar je kunt wél invloed uitoefenen op hoe je met stress omgaat en hoe goed je herstelt. 

1. Stress ontstaat als de balans weg is 

Stress is niet altijd slecht. Het is een normale fysiologische en psychologische reactie van het lichaam op uitdaging of bedreiging. Kortdurende stress kan juist helpend zijn. Het zorgt voor focus en maakt je alert. Bijvoorbeeld bij een deadline, een presentatie of een spannende situatie. Zolang er daarna weer voldoende herstel is, is stress geen probleem.  

Langdurige stress ontstaat als spanning te lang aanhoudt of steeds opnieuw terugkomt, zonder voldoende rust tussendoor. De draaglast wordt dan groter dan de draagkracht.  

• Draaglast zijn de dingen die druk geven en energie kosten. Dit kan druk van buitenaf zijn, zoals werkdruk, zorgen over geld, ziekte, rouw, conflicten of een volle agenda. Maar druk kan ook van binnenuit komen. Bijvoorbeeld door perfectionisme, hoge eisen aan jezelf en faalangst. 
• Draagkracht is wat jou helpt om met die druk om te gaan. Het gaat onder andere om je mentale veerkracht, voldoende slaap, beweging, steun van anderen en hoe goed je herstelt. De manier waarop je met stress omgaat speelt een belangrijke rol. Sommige mensen zoeken actief steun, wat helpt om spanning sneller te laten zakken. Anderen blijven piekeren of proberen alles alleen op te lossen, waardoor stress langer kan aanhouden. Als je draagkracht groot genoeg is, kun je meer aan en kom je sneller weer tot rust. 

2. Je stressgevoeligheid heeft invloed op je stressreactie 

Naast de balans tussen draaglast en draagkracht speelt ook je natuurlijke stressreactie een rol. De een staat sneller “aan” en herstelt langzamer, de ander blijft van nature rustiger. 

Dit heet stressgevoeligheid. Er wordt vermoed dat dit samenhangt met je aanleg en met wat je in je leven meemaakt [1]. Je stressgevoeligheid ligt niet volledig vast. Het kan in de loop van je leven veranderen. 

Langdurige druk, weinig slaap en continu “aan” staan kunnen mogelijk invloed hebben op je stressgevoeligheid. Het lichaam reageert dan sneller of heftiger op stress. Het kan ook langer duren voordat je weer tot rust komt. 

Maar het kan ook de andere kant op. Minder chronische stress, voldoende herstelmomenten, slaap en ontspanning kunnen op de lange termijn mogelijk jouw stressgevoeligheid verminderen. 

3. Waarom is het belangrijk om inzicht te hebben in jouw stressgevoeligheid? 

Het helpt om te accepteren dat niet alles te veranderen is. Als je van nature gevoeliger bent voor stress, is het niet realistisch om te verwachten dat je bij druk altijd ontspannen blijft. Dat hoeft ook niet. Het gaat erom dat je begrijpt wat jouw stress beïnvloedt, zodat je keuzes kunt maken die bij je passen. Op die manier kun je stap voor stap werken aan minder stress dan voorheen. 

Door te werken aan wat binnen je invloed ligt, verklein je de kans op overbelasting. Inzicht helpt je om realistische doelen te stellen en je niet te vergelijken met anderen.  

4. Wat bepaalt jouw stressgevoeligheid? 

We weten nog niet precies wat stressgevoeligheid allemaal bepaalt. Voor sommige factoren is wetenschappelijk bewijs nog beperkt. Bovendien hebben deze factoren niet in alle gevallen invloed op je stressgevoeligheid. Dit verschilt per persoon. Hieronder lees je de belangrijkste inzichten van dit moment. 

4.1 Aangeboren verschillen 

Vanaf je geboorte ben je uniek. Dit geldt ook voor je stressreactie. In je lichaam zit een stresssysteem dat bepaalt hoe snel je “aan” gaat en hoelang spanning blijft hangen. Dit systeem heet de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as (HPA-as). Bij stress geven je hersenen een seintje door via de HPA-as. Dat is het systeem dat je lichaam helpt reageren op spanning. Je bijnieren maken dan cortisol aan. Dat hormoon helpt je alert te worden en in actie te komen [2]. Sommige mensen reageren snel en krachtig. Anderen blijven rustiger en komen sneller weer tot balans. 

Ook je genen spelen een rol. Ze beïnvloeden hoe gevoelig je stresssysteem is en hoe snel stresshormonen worden afgebroken. Genen werken nooit los van je omgeving. Wat je meemaakt, is minstens zo belangrijk. Twee mensen met dezelfde aanleg kunnen daardoor toch heel verschillend reageren op stress. 

4.2 Stress tijdens de zwangerschap 

Het stresssysteem wordt al vroeg gevormd: tijdens de zwangerschap en in de eerste levensjaren. Als een vrouw langdurig stress heeft, maakt haar lichaam meer cortisol aan. Dit hormoon kan via de placenta bij het kind terechtkomen. 

Onderzoek laat zien dat stress van de moeder tijdens de zwangerschap invloed kan hebben op de stressregulatie van het kind. Dit kan zich uiten in een sterkere reactie op stress, een andere aanmaak van stresshormonen en een grotere gevoeligheid voor spanning [3].  

4.3 Hormonen en geslacht 

In onderzoek lijken vrouwen gemiddeld iets sterker te reageren op stress. Maar dit verschilt erg per persoon. Zo reageren sommige mannen heftiger op stress dan de ‘gemiddelde vrouw’ en andersom. Het gaat dus om gemiddelden en niet om vaste verschillen tussen mannen en vrouwen [4]. 

Deze verschillen hangen mede samen met hormonen. Geslachtshormonen beïnvloeden de werking van het stresssysteem, onder andere via de HPA-as, die betrokken is bij de aanmaak van het stresshormoon cortisol. Vooral oestrogeen, progesteron en testosteron kunnen hierbij een rol spelen. Het effect van de hormonen verschilt per persoon en per levensfase. 

Onderzoek laat zien dat oestrogeen in sommige situaties de stressreactie kan versterken en in andere situaties juist kan bijdragen aan herstel. Progesteron wordt in verband gebracht met een mogelijk dempend effect op het stresssysteem. Testosteron hangt in studies samen met verschillen in stressreactiviteit en herstel na spanning [5]. 

Dit verklaart dat de stressreactie van vrouwen in verschillende levensfasen anders verloopt, bijvoorbeeld tijdens de menstruatiecyclus, zwangerschap en (peri-)menopauze*. 

*De perimenopauze is de periode vóór de menopauze. In deze fase gaan de hormonen schommelen en wordt de menstruatie vaak onregelmatig. Dit kan enkele jaren duren. 

4.4 Je opvoeding 

Het stresssysteem wordt mede gevormd door ervaringen in de omgeving. Het systeem leert, via herhaalde interacties, wanneer het moet reageren op stress en wanneer het weer kan terugkeren naar rust. De ontwikkeling van dit systeem wordt sterk beïnvloed door veiligheid, voorspelbaarheid en de kwaliteit van de zorg die een kind ontvangt. 

Een kind dat regelmatig troost krijgt, voorspelbaarheid ervaart en zich veilig voelt, leert dat spanning tijdelijk is. Het stresssysteem wordt dan geactiveerd bij stress, maar leert ook weer te herstellen naar een basale toestand. Deze herhaalde ervaring van herstel draagt bij aan een gezonde ontwikkeling van stressregulatie. 

Als een kind langdurig stress ervaart, bijvoorbeeld bij aanhoudende onveiligheid, verwaarlozing of voortdurende spanning in de leefomgeving, kan het stresssysteem gevoeliger worden. Dit wordt ook wel toxische stress genoemd [6]. 

Het betekent niet dat elk kind later klachten ontwikkelt. Veerkracht, steun uit de omgeving en individuele verschillen spelen een belangrijke rol. 

 4.5 Persoonlijkheid en temperament 

Temperament en persoonlijkheid hebben invloed op hoe je van nature op spanning reageert en hoe je hiermee omgaat.  

Temperament: je basisgevoeligheid 

Temperament staat voor de vroege, deels biologisch bepaalde verschillen in emotionele reactiviteit en prikkelgevoeligheid. Het bepaalt hoe snel en intens iemand reageert op prikkels en spanning. Deze verschillen zijn vaak al op jonge leeftijd zichtbaar. 

Sommige kinderen reageren sterk op nieuwe situaties of stress en hebben meer tijd nodig om te herstellen. Andere kinderen zijn van nature rustiger en herstellen sneller. Onderzoek laat zien dat deze variaties intemperament samenhangen met verschillen in stressgevoeligheid en gevoeligheid voor omgevingsinvloeden [7, 8]. 

Persoonlijkheid: hoe je ermee omgaat 

Persoonlijkheid ontwikkelt zich gedurende het leven en gaat over hoe je denkt, voelt en handelt. Hoewel persoonlijkheid relatief stabiel is, kan deze veranderen door ervaringen en langdurige stress. 

Bepaalde persoonlijkheidskenmerken hangen samen met verschillen in hoe mensen stress ervaren. Zo wordt neuroticisme (de neiging om sneller te piekeren) in onderzoek in verband gebracht met sterkere stressreacties. Mensen met deze eigenschap lijken stress intenser te ervaren [9]. 

Eigenschappen zoals consciëntieusheid (gestructureerd en doelgericht zijn) hangen juist vaak samen met betere stressregulatie en meer gevoel van controle. Ook extraversie (sterke gerichtheid op debuitenwereld) en openheid worden in onderzoek in verband gebracht met verschillen in hoe mensen met spanning omgaan en steun zoeken [9]. Mensen die hoog scoren op deze kenmerken zoeken bij spanning vaker steun en staan meer open voor nieuwe manieren van omgaan met stress. Dit kan bijdragen aan een lagere stressgevoeligheid. 

Temperament vormt de basis van je stressgevoeligheid en bepaalt hoe sterk je van nature reageert op spanning. Persoonlijkheid beïnvloedt vervolgens hoe je met die spanning omgaat. Samen bepalen ze hoe iemand reageert op stress en hoe effectief die persoon ermee leert omgaan. 

Zo kan iemand met een gevoeliger temperament door bepaalde persoonlijkheidskenmerken toch beter met stress omgaan, waardoor de ervaren stress lager blijft. Andersom kan iemand met een minder gevoelig temperament door bijvoorbeeld veel piekeren alsnog sterker op spanning reageren. Deze aangeleerde stressreacties kunnen invloed hebben op hoe gevoelig je in de loop van de tijd bent voor spanning. 

4.6 Leeftijd  

Je stresssysteem ontwikkelt zich gedurende de levensloop en blijft zich aanpassen aan ervaringen en leeftijd. De manier waarop je reageert op stress kan daardoor veranderen. 

• Bij kinderen: Het stresssysteem is nog in ontwikkeling. Het lichaam leert nog wanneer het moet reageren op spanning en wanneer het weer kan herstellen. Daardoor kan de stressreactie per situatie verschillen. Een veilige en voorspelbare omgeving helpt bij een gezonde ontwikkeling van stressregulatie. 
• Bij volwassenen: Het stresssysteem is meestal stabieler. Het reageert wanneer dat nodig is en kan daarna weer tot rust komen, zolang er voldoende herstelmomenten zijn. Mensen met een gevoeliger stresssysteem kunnen sneller of sterker reageren op spanning. 
• Op latere leeftijd: Op oudere leeftijd kan het herstel wat trager verlopen en het basisniveau van stresshormonen kan iets hoger liggen. Dit verschilt wel per persoon [10]. 

4.7 Je gezondheid 

Chronische lichamelijke of psychische aandoeningen kunnen mogelijk de stressreactie op lange termijn versterken. Zelfs kleine extra spanningen kunnen dan al als “veel” worden ervaren. Zo lijken bijvoorbeeld personen met psychotische stoornissen vaker stressgevoelig te zijn [11]. Het effect verschilt per aandoening en individu. 

4.8 Het meemaken van trauma’s  

Ingrijpende ervaringen, zoals trauma, kunnen het stresssysteem langdurig beïnvloeden. Als je herhaaldelijk of langdurig wordt blootgesteld aan dreiging of overweldiging, blijft het stresssysteem vaak langer actief. Het lichaam kan dan moeite hebben om terug te schakelen naar rust. 

Dit kan leiden tot veranderingen in de regulatie van stresshormonen, zoals cortisol. Sommige mensen krijgen een verhoogde stressgevoeligheid, terwijl anderen juist een afgevlakte reactie laten zien. Het stresssysteem raakt als het ware minder flexibel. 

Onderzoek laat zien dat ingrijpende ervaringen soms blijvend effect kunnen hebben op het stresssysteem, zelfs na volledig herstel van de acute klachten. Het systeem kan gevoeliger blijven of anders reageren dan voorheen [10]. 

Niet iedereen ontwikkelt dezelfde veranderingen na een trauma. Dit hangt onder andere af van factoren zoals steun uit de omgeving, eerdere ervaringen en persoonlijke kenmerken. 

5. Conclusie 

Niet iedereen reageert hetzelfde op stress. Dat verschil komt door een combinatie van factoren zoals aanleg, hormonen, vroege ervaringen, persoonlijkheid, leeftijd en wat je later meemaakt. Samen bepalen deze factoren hoe gevoelig iemand is voor spanning en hoe sterk het lichaam daarop reageert. 

Inzicht in die verschillen helpt om beter te begrijpen wat er in je lichaam gebeurt bij stress. Het maakt duidelijk dat stressreacties niet alleen “tussen je oren” zitten, maar ook samenhangen met biologische processen en aangeleerde patronen.  
 
Tegelijk staat stressgevoeligheid niet volledig vast. De manier waarop je met spanning omgaat, hoeveel steun je hebt en hoe goed je herstelt, kan invloed hebben op hoe sterk stress zich uit. Ook als je van nature sterker op spanning reageert, kun je dus leren om beter te herstellen en anders met stress om te gaan. 

Veelgestelde vragen